O motywacji i jej wpływie na efektywność uczenia się

Dorota Kwiatkowska

 

Lektura najnowszego numeru e-mentora (1) przypomniała mi moje początki jako e-nauczyciela w Polskim Uniwersytecie Wirtualnym. Przed niedoświadczonymi e-dydaktykami stanęły wtedy trudne zadania motywowania studentów do udziału w zajęciach i „pilnowania” poziomu motywacji w grupie. Pamiętam różne strategie, stosowane w dużej mierze na wyczucie, niektóre o niezweryfikowanej do dzisiaj przydatności ;-) Problem motywacji do nauki chyba najczęściej jest rozpatrywany w ten właśnie sposób: co zrobić z e-uczniem (e-uczniowi), aby jego poziom motywacji był na tyle wysoki lub podniósł się na tyle, by tenże e-uczeń dotrwał do końca e-zajęć ;-)

 

Dla odmiany, autorzy artykułu Towards motivation-based adaptation of difficulty in e-learning programs (2) opublikowanego w ostatnim numerze Australasian Journal of Educational Technology koncentrują się nie na próbach zmotywowania osoby uczącej się, ale na dostosowaniu środowiska edukacyjnego do aktualnego poziomu jej motywacji w celu zwiększenia efektywności uczenia się (strategia motivation-based adaptation). Działanie takie i tak wpływa na motywację ucznia (chociażby w efekcie doświadczenia sukcesu), odbywa się to jednak w sposób pośredni i przestaje być główną bolączką e-nauczyciela.

 

Powołując się na wyniki badań, A. Endler, G.D. Rey i M.V. Butz zwracają uwagę na to (co widzimy również gołym okiem), że pomimo podkreślanej od dawna elastyczności i indywidualizacji, stosunkowo rzadko e-learning faktycznie oznacza dostosowanie procesu dydaktycznego do potrzeb i preferencji indywidualnego użytkownika, mimo że dostosowanie takie sprzyja osiągnięciu celów dydaktycznych w sposób szybszy i łatwiejszy. Tymczasem dostępne rozwiązania technologiczne jak najbardziej pozwalają na budowanie nawet złożonych „środowisk” edukacyjnych, umożliwiających dostosowanie procesu dydaktycznego do jego odbiorcy. Przeprowadzony przez niemieckich badaczy eksperyment pokazuje, iż niekoniecznie musi to być jednak rozwiązanie bardzo skomplikowane i może ono dotyczyć chociażby samego poziomu trudności zadań testowych.

 

Za podstawę teoretyczną Endler, Rey i Butz przyjmują trzy znane teorie psychologiczne, podejmujące problematykę motywacji i rozwoju: teorię strefy najbliższego rozwoju (zone of proximal development, ZPD) L. Wygotskiego, tzw. I i II prawo Yerkesa-Dodsona oraz teorię przepływu M. Csikszentmihaly. Najogólniej mówiąc, teoria ZPD wskazuje na to, iż optymalne działanie człowieka ma szansę zaistnieć wtedy, gdy zadanie, które wykonuje co prawda wymaga wyjścia poza to, co aktualnie potrafi, jednak nie jest dla niego bardzo trudne. Teoria przepływu „dodaje” terminy lęku (który pojawia się, gdy zadanie jest zbyt trudne) i znudzenia (gdy jest zbyt łatwe); obydwie te emocje prowadzą do obniżenia efektywności działania. Prawa Yerkesa-Dodsona mówią zaś o tym, iż wraz ze wzrostem pobudzenia wzrasta poziom wykonywanego zadania, aż do poziomu optymalnego, powyżej którego wykonanie dosyć gwałtownie się obniża. Poziom optymalny zależy natomiast od trudności zadania. Pobudzenie (motywacja) uczącego się może być generowane przez różne czynniki, m.in. ograniczony czas wykonania zadania, wysokość kary (nagrody), zainteresowanie zadaniem, czy rywalizację. Analizując te trzy teorie, badacze wskazują na aspekty motywacji, które warto wziąć pod uwagę, chcąc zastosować interesującą nas strategię.

 

Endler, Rey i Butz dla celów eksperymentu stworzyli program komputerowy, służący kształtowaniu wybranych zdolności poznawczych. Diagnozuje on poziom motywacji uczestnika na początku, w trakcie oraz na końcu procesu uczenia się oraz jego wyjściowy poziom umiejętności, dostosowuje trudność proponowanych zadań (0-6) do aktualnego poziomu motywacji, zaś na koniec mierzy efektywność procesu uczenia się. Użyty do zbadania motywacji kwestionariusz obejmował cztery jej wymiary: poziom lęku, postrzegane prawdopodobieństwo sukcesu, postrzegane „wyzwanie” oraz poziom zainteresowania działaniem. W efekcie przeprowadzonych badań sformułowano 11 zasad, odnoszących się do związku wymiarów motywacji z efektywnością uczenia się. Szczegółowo omawia je artykuł, zasadniczo jednak eksperyment potwierdził główne założenia wyżej wspomnianych teorii.

 

Co to oznacza? Chociaż uzyskane w badaniu wyniki są być może mało reprezentatywne (liczebność i dobór osób badanych), to cały projekt jest ciekawy i „rozwojowy”. Wskazuje bowiem na to, że posiadając trafne i rzetelne narzędzie do mierzenia poziomu motywacji i jej różnych komponentów możemy budować efektywne strategie, służące dostosowaniu oferty dydaktycznej do poziomu motywacji ucznia. Strategie te mogą odnosić się zarówno do automatycznych prostych testów wiedzy czy „trenerów” słówek, jak i do całych programów nauczania.

 

Kto następny? :-)

 

Źródła:

(1) Rawa-Kochanowska, A. (2012). Motywowanie w e-nauczaniu – z doświadczeń praktyka. e-mentor 4(46), s. 40-44, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/46/id/950

(2) Endler, A., Rey, G.D. i Butz, M.V. (2012) Towards motivation-based adaptation of difficulty in e-learning programs. Australasian Journal of Educational Technology 2012, 28(7), 1119-1135; http: http://www.ascilite.org.au/ajet/ajet28/endler.html

Data dodania: 17.10.2012

Dorota Kwiatkowska

Dr nauk humanistycznych w zakresie psychologii, pracownik naukowo-dydaktyczny Instytutu Psychologii UMCS w Lublinie, koordynator ds. e-learningu na Wydziale Pedagogiki i Psychologii UMCS. Od 2002 e-nauczyciel, metodyk zdalnego nauczania i autorka kursów zdalnych (m.in. w Polskim Uniwersytecie Wirtualnym). Uczestniczyła w licznych projektach związanych z kształceniem na odległość. Interesuje się przede wszystkim zagadnieniami projektowania i prowadzenia zajęć zdalnych.