O potrzebie określenia kompetencji nauczycieli podejmujących
kształcenie online

Maria Zając, Wiesław Zawisza

W artykule przedstawiono propozycję kompetencji, jakimi, zdaniem autorów, powinni dysponować nauczyciele podejmujący kształcenie w systemie edukacji na odległość. Jednocześnie uzasadniono konieczność pilnego opracowania takiego wykazu, który w efekcie mógłby gwarantować z jednej strony odpowiedni poziom przygotowania nauczycieli do tego typu kształcenia, a z drugiej - byłby wskazaniem dla producentów platform zdalnego nauczania, w jakim zakresie powinni wyposażyć je w przyjazne dla użytkownika narzędzia do przygotowania materiałów dydaktycznych oraz tworzenia i prowadzenia kursów na potrzeby e-learningu. Zwrócono także uwagę na pewne trudności i uwarunkowania związane z przygotowaniem studentów do zdobywania wiedzy w systemie online, wskazując przy tym na aspekty finansowe tego zagadnienia.

Żyjemy w zbiurokratyzowanym i stechnicyzowanym świecie, gdzie każda czynność, proces, produkt jest poddawany standaryzacji, Określane są kompetencje dla każdego stanowiska pracy. Jak zwykle, ma to plusy i minusy. Z jednej strony, korzystając z wybranej usługi czy będąc konsumentami określonych produktów, możemy być pewni, czego winniśmy wymagać i oczekiwać, z drugiej zaś - sprawa narzucania standardów dla usługodawców i producentów wygląda często jak krępujący gorset. W społeczeństwie informacyjnym informacja i budowana w oparciu o nią wiedza, a także edukacja, dzięki którym zdobywa się umiejętność pozyskiwania, selekcjonowania i wartościowania informacji, są podstawowymi wartościami, dobrami czy też towarami. Edukacja funkcjonuje zarówno w pierwotnym (komercyjnym), jak i wtórnym (publicznym, niekomercyjnym) sektorze informacyjnym tegoż społeczeństwa. Kształcenie zdalne jest usługą (często komercyjną, także w realiach polskich), która daje w efekcie produkt w postaci absolwenta uczelni, szkolenia, kursu.

Po co określać kompetencje w obszarze e-learningu?

Warto więc zadać pytanie: czy dla tej formy kształcenia potrzebne jest określenie kompetencji i standardów? W odniesieniu do platform edukacji zdalnej już to uczyniono, choćby z tego powodu, aby odpowiednie produkty konkurencyjnych firm móc porównywać i wyznaczać pewne kierunki rozwoju. Dotyczy to głównie standardów technicznych i komunikacyjnych. Pozostaje jednak dość rozległy obszar tzw. czynnika ludzkiego. Dlaczego więc nie spróbować określić kompetencji i standardów także w tym zakresie? Nauczanie na odległość nie wyeliminowało z procesu kształcenia nauczyciela, a jedynie zmieniło jego rolę. Już nie Mistrz - tylko doradca, nie encyklopedysta - lecz przewodnik po sieciowych zasobach informacji. Pozostała natomiast niezmieniona ważna funkcja - oceniającego, sprawdzającego poziom zdobytych przez uczestników procesu edukacji wiadomości i umiejętności. Zmieniły się tylko narzędzia. Wzrosły natomiast oczekiwania i zapotrzebowanie w obszarze umiejętności tworzenia wartościowych materiałów edukacyjnych i to na skalę niespotykaną dotąd w kształceniu tradycyjnym, nie tylko w przypadku kształcenia akademickiego. Już nie wystarczy raz na parę lat napisać skrypt dla studentów i wykorzystywać go wielokrotnie. Ten skrypt (skrypty) nauczyciel w e-learningu musi tworzyć w sposób ciągły, modyfikować je, przeformowywać, uwzględniać natychmiastową i niespotykaną uprzednio (przynajmniej na taką skalę) informację zwrotną. Konieczne są nowe umiejętności wynikające ze specyfiki komunikowania się online i off-line oraz z szybkiego rozwoju nowych narzędzi służących tej komunikacji. Nowoczesne media zmieniają oblicza komunikacji społecznej, co daje się zauważyć także w edukacji zdalnej. Wykładniczy przyrost informacji oraz natychmiastowy do niej dostęp powodują konieczność nieustannego przeszukiwania i śledzenia informacji, dostępnej często już tylko w formie elektronicznej.

Te wszystkie czynniki wydają się potwierdzać konieczność określenia kompetencji wykładowców i tutorów czy też twórców materiałów dydaktycznych w edukacji na odległość. Przy obecnych tendencjach do czynienia procesu studiowania bardziej mobilnym, a także wobec gwałtownie rosnącej potrzeby rozwijania oraz doskonalenia kwalifikacji bądź wręcz ich zmiany, e-learning wydaje się być niemal wymogiem cywilizacyjnym i właściwą odpowiedzią na zapotrzebowanie rynku. Aby jednak móc zaoferować takie usługi, kadra uczelni powinna odpowiednio przygotować się do tego zadania. A sprawdzonymi i wiarygodnymi wskaźnikami takiego przygotowania są stosowane w praktyce edukacyjnej kompetencje oraz standardy. Dodatkowo, dają one administratorom i organizatorom procesu edukacji gwarancję, że dostarczają produkt-wiedzę, na odpowiednim poziomie i w sposób uwzględniający wszelkie aktualne psychopedagogiczne normy i zalecenia w stosunku do procesu kształcenia. Mogą też wymagać od firm dostarczających rozwiązania softwarowe platform zdalnego nauczania dostosowania swoich produktów w taki sposób do ogólnie uznawanych kompetencji i standardów, aby nauczyciele nie musieli zdobywać dodatkowych kwalifikacji i kompetencji, w celu sprawnego posługiwania się daną platformą szkoleniową w procesie kształcenia. A zatem standardy i kompetencje przygotowania nauczycieli w obszarze kształcenia online mają zarówno wymiar pedagogiczny, jak i wymierne konsekwencje finansowe.

Oczywiście sprawa kompetencji w obszarze edukacji na odległość winna także być, w stopniu podstawowym, określona dla studentów, przyszłych uczestników tego procesu. Nie każdy bowiem w jednakowym stopniu "nadaje się" do zdobywania wykształcenia w taki sposób. Ta kwestia ma także wymiar finansowy i to bardzo realny, zwłaszcza w kontekście studiów licencjackich czy też magisterskich organizowanych w całości w trybie zdalnym Niespełnienie podstawowych wymogów przygotowania studentów do edukacji na odległość powoduje zwiększony procent rezygnujących z tej formy kształcenia i konkretne straty finansowe dla uczelni. Wydaje się, że uczelnie oferujące zdobywanie wykształcenia tym trybem powinny dla przyszłych studentów przeprowadzać stosowne testy niezbędnych predyspozycji i umiejętności, które pomogłyby odpowiedzieć, na ile spełniają oni założony poziom i zakres kompetencji.

Kompetencje nauczyciela w kształceniu online - propozycja

Chcąc określić wstępnie kompetencje przygotowania nauczycieli do kształcenia zdalnego, należy zadać pytanie, czy wszyscy wykładowcy uczestniczący w tym procesie powinni posiadać identyczne kompetencje dla prawidłowego przebiegu edukacji. Pewne ich niezbędne minimum należałoby określić dla wszystkich wykładowców, natomiast nie należy zapominać o tym, że w edukacji na odległość, w warunkach polskiego szkolnictwa wyższego, w praktyce uczestniczą administratorzy platformy edukacji zdalnej, czasem tutorzy wspomagający studentów w realizacji gotowego szkolenia przygotowanego przez innych autorów oraz twórcy materiałów dydaktycznych niebiorący bezpośrednio udziału w samym prowadzeniu kursu (sytuacja taka ma miejsce głównie w uczelniach prywatnych, gdzie powołano specjalne zespoły odpowiedzialne za przygotowanie e-edukacji, wspomniany system opracowywania kursów online obowiązuje np. w Polskim Uniwersytecie Wirtualnym). Wydaje się, że należałoby rozróżnić tutaj zakres i poziomy kompetencji dla każdej z tych grup. W przypadku administratorów platform edukacji zdalnej sprawa wydaje się oczywista - na ogół ich kompetencje techniczne są wystarczające, dodatkowo jeśli dokonywany jest zakup komercyjnej platformy, najczęściej przechodzą stosowne przeszkolenie organizowane przez producenta oprogramowania. Dlatego nie ma potrzeby omawiać szerzej tego zagadnienia. W tym miejscu natomiast warto byłoby zaproponować wykaz kompetencji zwłaszcza dla dwóch grup wykładowców. Przede wszystkim dla tych, którzy chcą być liderami we wprowadzaniu edukacji zdalnej w swojej jednostce. Nie można jednakże zapominać również o wykładowcach, którzy pragną rozszerzyć swój warsztat pracy o kształcenie zdalne lub stawiają pierwsze kroki i nie mogą, lub też nie chcą, za głęboko poznawać technicznych aspektów kształcenia. Wydaje się, że grupa liderów mogłaby pełnić funkcję - jak to określono w szkolnictwie nieakademickim - szkolnych koordynatorów technologii informacyjnej (w tym przypadku akademickich koordynatorów kształcenia zdalnego).

Postulowane kompetencje nauczycieli w zakresie kształcenia zdalnego

Inspiracją w tworzeniu poniższego wykazu był zbiór kompetencji współczesnego nauczyciela podany przez profesora Wacława Strykowskiego¹, który jednakże nie uwzględniał specyfiki nauczania online. Przyjmując zaproponowany przez prof. Strykowskiego podział na kategorie i zachowując zastosowane w nim nazwy poszczególnych grup zaproponowano zestaw kilkudziesięciu cech. Wykaz ten, w intencji autorów niniejszego opracowania, może stanowić punkt wyjścia do dalszych dyskusji i ustaleń. I tak zestaw ten obejmuje następujące obszary²:

1. Kompetencje techniczne i lingwistyczne określają, iż nauczyciel:

• potrafi sprawnie obsługiwać system operacyjny komputera (np. Windows/Linux), popularne aplikacje biurowe, standardowe programy komunikacyjne, platformę(y) e-learning;
• posiada podstawowe umiejętności w zakresie tworzenia stron WWW i korzystania z programów typu WYSIWYG do tworzenia witryn internetowych;
• umiejętnie korzysta z zasobów internetu (zaawansowane wyszukiwanie informacji, pozyskiwanie danych z sieci, korzystanie z elektronicznych baz danych, obsługa i tworzenie plików w formacie PDF oraz innych popularnych standardach dokumentów funkcjonujących w internecie, a także archiwów ZIP, RAR, publikowanie w internecie);
• biegle włada przynajmniej jednym językiem obcym.

2. Kompetencje psychologiczno-pedagogiczne precyzują, że nauczyciel:

• w zależności od potrzeby, umie pełnić rolę Mistrza, tutora - przewodnika lub przyjaciela, a w sytuacjach awaryjnych także "lekarza duszy";
• umiejętnie organizuje i kieruje pracą zespołu, zwłaszcza zespołu projektowego (motywuje uczestników szkolenia);
• zna podstawy psychologii komunikowania się w sieci;
• potrafi przyznać się do błędu;
• jest otwarty na innych i tolerancyjny;
• posiada umiejętność współodczuwania - empatię;
• kontroluje swoje reakcje;
• nie powiela szablonowych i rutyniarskich rozwiązań edukacyjnych, jest twórczy.

3. Kompetencje diagnostyczne definiują następujące cechy nauczyciela (związane z poznawaniem uczniów i ich środowiska):

• posiada wiedzę na temat subkultur młodzieżowych, studenckich (w przypadku kształcenia młodzieży);
• zna tabu kulturowe dla poszczególnych grup (ważne w przypadku nauczania grupy wieloetnicznej, międzynarodowej);
• rozumie i szanuje system(y) wartości, jakimi kierują się członkowie grupy, której przewodzi;
• stara się poznać w stosownym zakresie sytuację osobistą, rodzinną każdego uczestnika modułu nauczanego w trybie edukacji na odległość.

4. Kompetencje w dziedzinie planowania i projektowania determinują następujące umiejętności nauczyciela:

• tworzy scenariusze jednostek dydaktycznych w nauczaniu na odległość;
• projektuje elektroniczne testy diagnozujące wiedzę uczniów oraz pozwalające przeprowadzić ewaluację zajęć (kursu);
• tworzy własny program(y) nauczania (rozkład materiału nauczania) do realizacji w ramach (z elementami) edukacji na odległość;
• implementuje gotowe programy nauczania do realizacji w środowisku edukacji wirtualnej, z wykorzystaniem zasobów internetu oraz elektronicznych baz danych.

5. Kompetencje dydaktyczno-metodyczne definiują następujące oczekiwania wobec nauczyciela:

• jest dobrym pedagogiem, metodykiem, odnoszącym wcześniej sukcesy w edukacji stacjonarnej (nie może zasłaniać swoich niekompetencji mediami, nie powinien zrywać kontaktu z tradycyjnym nauczaniem);
• kontynuuje i rozwija działalność badawczą, naukową;
• zna w teorii i praktyce dydaktykę i metodykę kształcenia na odległość oraz aktywizujące metody nauczania.

6. Kompetencje komunikacyjne, medialne warunkują następujące cechy nauczyciela:

• jest komunikatywny zarówno w relacjach interpersonalnych, jak i w kontaktach z innymi osobami w sieci;
• potrafi jasno i precyzyjnie oraz jednoznacznie formułować komunikaty;
• zna teorię i praktykę komunikowania werbalnego i niewerbalnego (przydatne zwłaszcza w wideokonferencjach);
• posiada pełne rozeznanie w zasobach medialnych, sieciowych związanych z nauczanymi treściami;
• potrafi umiejętnie prowadzić dialog, jest cierpliwym słuchaczem, rozmówcą, życzliwym i wyrozumiałym;
• przestrzega dyskrecji zawodowej;
• otwarty na argumenty społeczności wirtualnej edukacji.

7. Kompetencje związane z kontrolą i oceną osiągnięć uczniów oraz jakościowym pomiarem pracy szkoły określają, iż nauczyciel:

• systematycznie i bezzwłocznie dokonuje oceny osiągnięć uczniów;
• dokonuje ewaluacji swoich zajęć, kursu e-learningowego.

8. Kompetencje dotyczące projektowania i oceny programów oraz podręczników przedmiotowych precyzują, iż posiadający je nauczyciel:

• projektuje autorskie kursy e-learningowe wraz z materiałami dydaktycznymi dla uczestników;
• potrafi ocenić pod względem merytorycznym, metodycznym i dydaktycznym gotowy kurs e-learnigowy (materiały dydaktyczne, przydatność i nośność platformy, zgodność materiału nauczania z podstawą programową nauczania).

9. Kompetencje autoedukacyjne (związane z rozwojem zawodowym) nauczyciela wskazują, że jest to osoba, która:

• pogłębia swoją wiedzę dotyczącą najnowszych trendów w swojej dziedzinie nauczania i pedagogice oraz e-learningu;
• penetruje zasoby internetu w poszukiwaniu informacji i wiedzy z zakresu prowadzonej działalności edukacyjnej

10. Kompetencje moralne³ (etyczne) generują następujące oczekiwania w stosunku do nauczyciela:

• przestrzega obowiązujących norm etycznych i moralnych, zarówno w rzeczywistości realnej, jak i w cyberprzestrzeni;
• rozwija podstawowe sprawności moralne, takie jak punktualność, szczerość, uczciwość, pracowitość, obowiązkowość, roztropność, odwaga, sprawiedliwość, wyrozumiałość, ofiarność, zrównoważenie, opanowanie, wrażliwość na krzywdę, gotowość niesienia pomocy potrzebującym, itp.

Postulowane minimum kompetencji dla wykładowców przygotowujących się do uczestniczenia w procesie edukacji na odległość

W przypadku pozostałych nauczycieli (wkraczających w obszar edukacji zdalnej) lista ta mogłaby być nieco skromniejsza. Mniejsze oczekiwania dotyczą przede wszystkim technicznych umiejętności w obszarze działań informatycznych, informacyjnych czy też medialnych tych wykładowców. Wiąże się to z faktem, że stosowane narzędzia platform e-learningowych są coraz bardziej przyjazne i nie wymagają posiadania "tajemnej wiedzy" niezbędnej ich administratorom. W tym przypadku możemy oprzeć się na węższym wykazie kompetencji informatyczno-technicznych, który obejmuje⁴:

• umiejętność korzystania, przynajmniej w zakresie podstawowym, z narzędzi systemu operacyjnego oraz znajomość zasad jego funkcjonowania,
• obsługę przeglądarki internetowej,
• korzystanie z archiwów skompresowanych np. WinRAR i WinZIP (kompresja, dekompresja),
• obsługę przeglądarki dokumentów w formacie PDF (umiejętność konwersji dokumentów do formatu PDF),
• znajomość (w zakresie podstawowym) terminologii związanej z technologią informacyjno-komunikacyjną,
• obsługę programu pocztowego i popularnych komunikatorów internetowych,
• obsługę w zakresie podstawowym programu graficznego,
• obsługę edytora tekstu na poziomie średniozaawansowanym.

Pozostałe kompetencje zdefiniowane wcześniej pozostają aktualne także dla tej grupy nauczycieli.

Proces edukacji zdalnej nie zależy tylko od przygotowania merytorycznego i kompetencji wykładowców oraz użytych nowoczesnych mediów. Równie ważnym ogniwem decydującym o skuteczności i wynikach tej formy edukacji są określone predyspozycje i przygotowanie przyszłych studentów online.

Próba określenia pożądanych predyspozycji studentów pragnących studiować online

Jak już wspomniano, stosowna i pogłębiona diagnoza takich predyspozycji oraz zaliczenie wstępnego kursu kwalifikującego do tej formy edukacji, wpłynęłaby w znaczący sposób na zmniejszenie z jednej strony rozczarowań uczących się, a z drugiej na zredukowanie strat finansowych spowodowanych procentowo dużą liczbą studentów rezygnujących z tej formy edukacji. Przypuszczalnie za kilkanaście lat elementy e-learningu będą stosowane także powszechniej w edukacji niższych szczebli i wówczas osoby decydujące się na tę formę studiowania będą robiły to z pełną świadomością rygorów i wymogów oraz uciążliwości, jakie niesie ta forma edukacji. E-learning wymaga od studentów specyficznych kwalifikacji i predyspozycji w co najmniej czterech wymiarach⁵:

• edukacyjnym
• społecznym
• psychologicznym
• cywilizacyjno-kulturowym

Poniżej przedstawiono zbiór cech predestynujących studenta do kształcenia w systemie e-learning⁶.

1. Warstwa edukacyjno-techniczna określa, iż przyszły uczestnik edukacji na odległość:

• jest przygotowany do samokształcenia (czyta ze zrozumieniem);
• sprawnie obsługuje system operacyjny komputera i standardowe aplikacje biurowe;
• zna co najmniej jeden język obcy w stopniu średnim (wskazany angielski);
• potrafi korzystać z podstawowych usług internetowych: WWW, poczty elektronicznej, FTP oraz obsługuje pliki w formacie PDF, ZIP, RAR i innych popularnych standardach dokumentów funkcjonujących w internecie.

2. Warstwa społeczna jest uwarunkowana następującymi cechami studenta - ucznia kształcenia zdalnego:

• potrafi skutecznie i bezkonfliktowo współpracować w grupie;
• jest punktualny i solidny;
• świadomy zagrożeń wynikających z tego typu edukacji (np. izolowanie się, alienacja);
• jest tolerancyjny w stosunku do wypowiedzi swoich kolegów-studentów;
• odpowiedzialny (powinien wnikliwie przeanalizować, czy w ciągu kilku najbliższych lat nie zmieni się jego sytuacja rodzinna i materialna);
• wytrwały (podtrzymywać komunikację z innymi studentami);
• formułuje precyzyjnie i rozważnie swoje sądy i opinie na forum, w korespondencji elektronicznej.

3. Warstwa psychologiczna determinuje następujące cechy charakteru studenta:

• ma silną wolę i duże samozaparcie;
• posiada predyspozycje do komunikacji i nawiązywania bliższego kontaktu poprzez sieć;
• ma silną motywację do zdobywania wykształcenia;
• jest konsekwentny w działaniu;
• potrafi dobrze organizować swój czas.

4. Warstwa cywilizacyjno-kulturowa warunkuje, że student edukacji zdalnej:

• posiada znajomość wyznaczników kultury uczestników grupy e-learning, wspólnie z którymi zdobywa wykształcenie.

Podsumowanie

Wszystko wskazuje na to, że edukacja na odległość staje się, choć nie bez trudności, trwałym segmentem szkolnictwa wyższego i to zarówno komercyjnego, jak i publicznego. W trosce o wysoką jakość i poziom tej formy kształcenia warto już teraz podjąć próbę określenia kompetencji nauczycieli akademickich wkraczających w obszar nauczania zdalnego. Wskazane byłoby, aby w dyskusję włączyli się zarówno teoretycy e-learningu i technologii kształcenia, jak też specjaliści i praktycy z ośrodków, które mają już spore doświadczenie w tym zakresie. Powyższe propozycje wymagań mogą stanowić materiał wyjściowy do prac nad konkretyzacją poziomów oraz zakresów pożądanych wiadomości i umiejętności w obszarze edukacji na odległość. Zacząć należałoby od kadry akademickiej, gdyż na tym poziomie kształcenia potrzeby są pilne i aktualne - proces już trwa. Wydaje się jednak zasadnym, aby sposób zdefiniowania wymaganych kompetencji w zakresie e-edukacji był na tyle uniwersalny, by można było go łatwo zaadaptować na niższych szczeblach nauczania, gdzie prawdopodobnie ta forma kształcenia również wkrótce dotrze. Wskazują na to chociażby podejmowane w niektórych szkołach średnich i gimnazjach próby "eksperymentowania" z dostępną na zasadach open source platformą Moodle. Należy mieć nadzieję, że stosowna dyskusja najpierw rozpocznie się wśród praktyków, a dopiero później nastąpią konieczne zapisy prawne opracowywane przez Ministerstwo Edukacji i Nauki.

Bibliografia

• M. Rusiecki ks., Karta odpowiedzialności i obowiązków nauczyciela, "Wychowawca" 2004, nr 10, http://www.wychowawca.pl/miesiecznik/10_142/02.htm.
• W. Strykowski, Szkoła Współczesna i zachodzące w niej procesy, [w:] W. Strykowski, J. Strykowska, J. Pieluchowski, Kompetencje nauczyciela szkoły współczesnej, Wydawnictwo eMPi2, Poznań 2003.
• M. Zając, W. Zawisza, Kompetencje i standardy przygotowania nauczycieli prowadzących zajęcia w trybie online, [w:] J. Migdałek, M. Zając (red.), Informatyczne przygotowanie nauczycieli, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2006.
• M. Zając, Standardy kształcenia online - próby, przykłady, osiągnięcia, [w:] B. Kędzierska, j. Migdałek (red.), Informatyczne Przygotowanie Nauczycieli - Internet w procesie kształcenia, Wydawnictwo Rabid, Kraków 2004.
• W. Zawisza, O konieczności określenia kompetencji i standardów przygotowania nauczycieli edukacji na odległość (ENO), "Edukacja ustawiczna dorosłych" 2005, nr 4 (51), Wydawnictwo Instytutu Technologii Eksploatacji - PIB.
• W. Zawisza, Profil nauczyciela i studenta w edukacji na odległość, Materiały z konferencji Technologia Informacyjna w Edukacji, Gdynia 2003, http://www.sni.edu.pl/godn/tiwedu2003/publikacje/wzawisza.pdf.