AAA

Zarządzanie wiedzą w organizacjach

Wiesław M. Grudzewski, Irena Hejduk

Proces rozwoju i doskonalenia firmy w jej przygotowaniu na wyzwania, jakie niesie ze sobą XXI wiek, zaczyna się dzisiaj rysować coraz wyraźniej niezależnie od poziomu rozwoju gospodarczego kraju, w którym firma funkcjonuje. Decydujące znaczenie mają tutaj:

  • globalizacja gospodarki światowej polegająca na dominacji firm międzynarodowych, które w poszukiwaniu nowych rynków zbytu i tańszej siły roboczej dużo chętniej i szybciej inwestują w krajach mniej rozwiniętych niż to miało miejsce jeszcze 10-15 lat temu;
  • zjawisko przeskoków technologicznych, które powoduje, że firmy uczą się na błędach poprzedników i w naturalny sposób przechodzą do najnowocześniejszych technologii1 z pominięciem chybionych i błędnych rozwiązań.

Dynamiczne zmiany w gospodarce światowej zmuszają firmy do permanentnego doskonalenia sposobów funkcjonowania. Trzecie tysiąclecie przynosi raptowne przeobrażenia we wszystkich obszarach aktywności firmy, wywraca lub odrzuca dotychczasowe kanony i zasady. Problem, z którym boryka się większość przedsiębiorstw, polega na tym, jak sobie poradzić w nowej erze - erze informacji i przetwarzania danych, erze wiedzy.

Obecnie, w czasach nazywanych często erą wiedzy, jej szybkie i efektywne wykorzystanie często stanowi o to be or not to be dla wielu przedsiębiorstw. Według Petera Druckera tradycyjne zasoby, jak: praca, ziemia i kapitał stają się raczej przeszkodami niż siłą napędową rozwoju przedsiębiorstwa, a tym, co jest kluczowym czynnikiem kreatywności we wszystkich dziedzinach życia, jest wiedza.

Według wielu ekspertów z dziedziny zarządzania jedynym słusznym działaniem zmierzającym do integracji współczesnych przedsiębiorstw jest ich grupowanie na te, które w swoich działaniach wykorzystują wiedzę (knowledge intensive), i te które całkowicie się na niej opierają (knowledge based)2.

Rozwój zarządzania

Za początek koncepcji zarządzania wiedzą ostatecznie przyjmuje się rok 1987. W Stanach Zjednoczonych doszło wtedy do pierwszej konferencji pt. Managing the knowledge assets into 21 st. century, zorganizowanej wspólnie przez Uniwersytet Purdue i firmę DEC, a w Szwecji zawiązała się tzw. Grupa Konrada, która zainicjowała prace nad zarządzaniem kapitałem intelektualnym3.

Rozwój zarządzania wiedzą przypadł natomiast na drugą połowę lat 90., a spopularyzował je Japończyk Ikujiro Nonaka. W 1995 r. wspólnie z Hirotaka Takeuchi opublikował książkę The knowledge - creating Company - How Japanese Companies Create the Dynamics of Innovation. Ich koncepcja tworzenia wiedzy w mniejszym stopniu koncentruje się na gromadzeniu, przetwarzaniu i wykorzystaniu wiedzy istniejącej w danej organizacji, a bardziej na tworzeniu nowej. Uważają oni, że istotą zarządzania wiedzą nie jest efektywny obieg wiedzy w organizacji, lecz jej tworzenie. Ich koncepcja stanowi nowe spojrzenie zarówno na dziedzinę zarządzania wiedzą, jak i na teorię innowacji.

Nonaka i Takeuchi podkreślają znaczenie wykorzystania "milczącej" wiedzy (pojęcie "cichej wiedzy" wprowadził dużo wcześniej Michael Palanyi), zawartej w głowach pracowników, dla sukcesu przedsiębiorstwa. Utorowało to drogę dla drugiej teorii, którą stworzyli głównie naukowcy i menedżerowie z północnej Kalifornii. Ich zdaniem wiedza powstaje przede wszystkim przez kontakty w zespołach, a nie w głowach pojedynczych osób.

Brak jest obecnie definicji zarządzania wiedzą, która byłaby ogólnie akceptowana zarówno w teorii, jak i w praktyce zarządzania. Jest to spowodowane dwoma czynnikami: po pierwsze - dużą popularnością tej kategorii i w efekcie nadmiarem różnych, z reguły mało przydatnych określeń koncepcji i teorii, a po drugie - krótkim okresem jej użytkowania, co utrudnia syntetyczne ujęcie dotychczas zgromadzonych danych i informacji na ten temat.

Trzeba jednocześnie zdawać sobie sprawę, że zarządzanie wiedzą, mimo iż stało się już dziś koniecznością, nie jest lekiem na wszystkie niedomagania współczesnych przedsiębiorstw i remedium na wszelkie dolegliwości. Jest ono bowiem jedynie doskonałym narzędziem usprawniającym procesy funkcjonowania przedsiębiorstw w coraz bardziej konkurencyjnym i migotliwym otoczeniu. W nauce o zarządzaniu Knowledge Management występuje jako nowy kierunek niepozostający jednakże w oderwaniu o teorii wcześniejszych (por. rysunek 1).

Zobacz Rysunek 1 - Kształtowanie się koncepcji zarządzania wiedzą (modyfikacja).

Zarządzanie wiedzą

Zarządzanie wiedzą to:

  • sztuka przetwarzania informacji i aktywów intelektualnych w trwałą wartość dla klientów i pracowników organizacji - Pricewaterhouse Coopers;
  • system zaprojektowany, aby pomóc przedsiębiorstwom w zdobywaniu, analizowaniu, wykorzystaniu wiedzy w celu podejmowania szybszych, mądrzejszych i lepszych decyzji dzięki czemu mogą one osiągnąć przewagę konkurencyjną - Ernst & Young;
  • proces identyfikowania, zdobywania i wykorzystywania wiedzy mający na celu poprawę pozycji konkurencyjnej organizacji. Cały proces zarządzania wiedzą jest wspierany przez cztery czynniki: przywództwo, kulturę organizacyjną, technologię i system pomiarowy - Arthur Andersen z Amerykańskim
  • systematyczna i zorganizowana próba wykorzystania wiedzy na efekty rynkowe - KPMG.

Wśród teoretyków największy wkład w wypracowanie definicji zarządzania wiedzą wnieśli naukowcy z Wielkiej Brytanii. Efektem ich prac i badań jest następująca definicja: zarządzanie wiedzą to ogół procesów umożliwiających tworzenie, upowszechnianie i wykorzystywanie wiedzy do realizacji celów organizacjI4.

Tak samo jak zasoby materialne, jak: kapitał, ziemia, ropa czy stal, tak i dane, informacja i wiedza mogą być także wielkościami zbywalnymi. Mogą powstać w umysłach ludzkich, mogą być tam nagromadzone, a czasami zbywalne. Przeciwnie do zasobów materialnych informacja i wiedza rosną, gdy są przechowywane. Pomysły lub umiejętności, które komuś zaprezentujemy nie pomniejszają jej, ale często ją rozwijają i wzmacniają. Dzięki temu gospodarka oparta na wiedzy i informacji ma nieograniczone możliwości osiągania sukcesów.

Cechy wiedzy

Alvin Toffler wymienia cztery charakterystyczne cechy odróżniające wiedzę od pozostałych, tradycyjnych zasobów:

  • Dominacja - wiedza zajmuje priorytetowe miejsce wśród pozostałych zasobów, ma ona strategiczne znaczenie dla funkcjonowania każdego przedsiębiorstwa;
  • Niewyczerpalność - oznacza to, że wartość zasobów wiedzy nie zmniejsza się gdy jest przekazywana. Eksperci i specjaliści rozwijający kreatywnie zdolności, umiejętności pracowników twierdzą, że po wykonaniu zadania przekazana wiedza pomimo "sprzedania" nie tylko pozostanie u usługodawcy, ale jeszcze prawdopodobnie zostanie rozwinięta o nowe elementy zdobyte w trakcie procesu nauczania;
  • Symultaniczność - wiedza może być w tym samym czasie wykorzystywana przez wiele osób, w wielu miejscach jednocześnie. Posiadając wiedzę, nie mamy prawa na jej wyłączność chyba, że na nią składają się patenty, wzory użytkowe itd.;
  • Nieliniowość - brak jednoznacznej korelacji pomiędzy wielkością zasobów wiedzy a korzyściami z tego faktu wynikającymi. Posiadanie dużych zasobów wiedzy nie decyduje bezpośrednio o przewadze konkurencyjnej i nie gwarantuje jednoznacznie o dominacji nad przedsiębiorstwem dysponującym ograniczoną wiedzą, ale w praktyce taką przewagę uzyskuje.

Dla efektywnego zastosowania metod zarządzania wiedzą niezbędne jest odróżnienie informacji od wiedzy oraz zrozumienie ich wzajemnej relacji. Informacja to pewna kategoria wiedzy: są to dane, procedury, zasady, które zostały w danej organizacji nabyte, zapisane i są ogólnie dostępne. Wiedza taka istnieje w formie dokumentów, podręczników, materiałów szkoleniowych, instrukcji i innych zgromadzonych danych. Z drugiej strony istnieje jeszcze wiedza ukryta w ludzkim umyśle będąca wynikiem doświadczenia, szczególnych umiejętności i predyspozycji pracowników. Ta wiedza nie jest nigdzie zapisana i stanowi kluczowy kapitał intelektualny. O ile wiedzę jawną można wykorzystywać poprzez odpowiednie bazy danych i technologie informacyjne, o tyle wiedzy ukrytej nie da się bezpośrednio pozyskać z najdoskonalszych nawet baz danych. Dla wykorzystania wiedzy ukrytej (kapitału intelektualnego) musimy zatem tworzyć specjalne organizacje - organizacje inteligentne (uczące się).

Cechą większości współczesnych organizacji jest problem "uciekania wiedzy". Informacje, wiedza i kompetencje są ściśle związane z konkretnymi działaniami przedsiębiorstwa, komórkami organizacyjnymi czy wręcz jednostkami, a reszta organizacji nie ma pojęcia o ich istnieniu. W rezultacie marnowane są olbrzymie nakłady czasu i pracy na zdobywanie wiedzy, która tak naprawdę jest w zasięgu ręki. Wiąże się to z problemem braku pamięci organizacyjnej. Zamiast korzystać ze zdobytych doświadczeń, firma za każdym razem powtarza stare błędy. Nie ma bowiem formalnych rozwiązań pozwalających zapisywać, gromadzić, uaktualniać i udostępniać informacje o zrealizowanych projektach. Przedsiębiorstwa nie rozwinęły podstawowych mechanizmów zabezpieczających przed niekontrolowanym odpływem wiedzy z firmy. Problem ten widoczny jest zwłaszcza w polskich przedsiębiorstwach. Odejście kluczowego pracownika wiąże się z utratą nie tylko posiadanej przez niego wiedzy i doświadczenia, ale też kluczowych klientów. W przypadku mniejszych firm może się to zakończyć bankructwem. Zarządzanie wiedzą ma na celu nie tylko ochronę organizacji przed takimi zjawiskami, ale też zagwarantowanie im efektywnego wykorzystania wiedzy i kapitału intelektualnego, a w rezultacie poprawę innowacyjności prowadzącą do przewagi konkurencyjnej5. Aby stworzyć system zarządzania wiedzą niezbędne jest wykorzystanie odpowiednich czynników:

  • technologii (internet, intranet, ekstranet, system pracy grupowej, systemy wspomagania decyzji czy też indywidualne rozwijanie narzędzi takich jak Knowledge Space w firmie Arthur Andersen);
  • systemów zarządzania i metod pomiaru efektywności wykorzystania wiedzy i tzw. kapitału intelektualnego (Balanced Scorecard, Intangible Asset Monitor czy Skandia Navigator);
  • kultury organizacyjnej zorientowanej na ludzi, wyzwalającej w nich zapał i entuzjazm, a przez to sprzyjającej dzieleniu się wiedzą i tworzeniu tzw. "wspólnot wymiany doświadczeń", czyli nieformalnych grup wewnątrz lub na zewnątrz organizacji.

Każda organizacja ma swoją specyfikę, która powoduje, że rozwiązania zastosowane z sukcesem w jednym miejscu, mogą zakończyć się fiaskiem gdzie indziej. Kierownictwo przedsiębiorstw zainteresowane wdrożeniem zarządzania wiedzą, musi się wykazać nie tylko znajomością samej koncepcji i własnej organizacji, ale także rozumieć istotę przeobrażeń, jakie dokonują się w biznesie, gospodarce i codziennym życiu pod wpływem rosnącej roli wiedzy.

Można obecnie wyróżnić trzy wiodące kierunki rozwoju koncepcji zarządzania wiedza. Pierwszy jest efektem badań wspomnianych już Japończyków Nonaki i Takeuchi'ego, którzy na początku lat 90. opracowali model "spirali wiedzy" rozwinięty w późniejszych latach w systemowe podejście do zarządzania wiedzą. Drugi kierunek jest rozwijany na bazie tzw. podejścia zasobowego (resource-based view) dobrze znanego z zarządzania strategicznego, którego głównym zadaniem jest teza o tym, że tylko wiedza zawarta w tzw. kluczowych umiejętnościach lub kompetencjach może zapewnić trwałą przewagę konkurencyjną, a co za tym idzie - długofalowy rozwój przedsiębiorstwa. Wreszcie ostatni trzeci kierunek rozwoju zarządzania wiedzą powstał na gruncie doświadczeń praktycznych firm konsultingowych6.

Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się więc dla przedsiębiorstwa istotnymi czynnikami konkurencyjności. Sukces bowiem w gospodarce ery nazywanej nową gospodarką lub nową erą informacji nie jest tylko mierzony udziałem firmy w rynku, wielkością posiadanych aktywów, klientów lub rozmiarami zdobytego rynku, ale również sukcesami w zarządzaniu wiedzą i umiejętnością wykorzystania kapitału intelektualnego firmy. Dużego znaczenia nabiera więc zdolność przedsiębiorstwa do szybkich zmian technologicznych i organizacyjnych oraz wdrażania sposobów działania dotyczących osiągania wysokiej rentowności i satysfakcji klientów, jak również finansowych korzyści udziałowców lub akcjonariuszy. W wyścigu konkurencyjnym na przód wysuwają się przede wszystkim firmy inteligentne, zdolne do nowatorskich i szybkich przystosowań, firmy wirtualne i zwinne, a wśród umiejętności zarządzania zdecydowanie prym wiedzie umiejętność w zakresie gromadzenia kapitału intelektualnego.

Zarządzanie w Polsce

W Polsce również mamy określony dorobek w dziedzinie zarządzania wiedzą. Podwaliny zainteresowania wiedzą i organizacji spełniających oczekiwania globalizującego się otoczenia osobiście stworzyliśmy w Polsce, wprowadzając do polskiej nauki zarządzania na początku lat 90. pojęcie organizacji inteligentnej. Katedra Systemów Zarządzania SGH w ramach prac badawczych zorganizowała w 1997 r. cykl międzynarodowych seminariów pod wspólną nazwą Przedsiębiorstwo przyszłości, w trakcie których sformułowano podstawowe założenia teoretyczne i paradygmaty tej teorii. Mimo że, jak dotąd nie powstała definicja zarządzania wiedzą, która byłaby powszechnie akceptowana zarówno w teorii, jak i w praktyce zarządzania, to należy zawsze uwzględniać, że zarządzanie wiedzą:

  • musi mieć charakter kompleksowy;
  • musi zamieniać aktywa intelektualne organizacji w wynik ekonomiczny;
  • musi być wspierane przez cztery czynniki: przywództwo, kulturę organizacyjną, technologię i system pomiarowy;
  • musi łączyć ze sobą ludzi, a dokładniej tych, którzy posiadają wiedzę z tymi którzy jej potrzebują;
  • musi być hybrydowym połączeniem ludzi i technologii;
  • musi kreować sieć.

Zarządzanie w USA

Z badań przeprowadzonych w ponad 700 firmach amerykańskich wynika, że wiedza przydatna do zarządzania firmą znajduje się zarówno w formalnych dokumentach, jak i umysłach pracowników. Wyniki tych badań przedstawia rysunek 2.

Rysunek 2. Knowledge Management (KM)

Źródło: Numann Management Review,[w:] System informacji strategicznej, praca zbiorowa pod red. R. Borowieckiego i M. Romanowskiej, Warszawa 2001. Mając na uwadze rysunek 2, zrozumiałe stają się podziały, jakie przyjmują firmy w celu umożliwienia ludziom korzystania z wiedzy. Podział na wiedzę sformalizowaną, znajdującą się w bazach informacyjnych w postaci danych, informacji i dokumentów elektronicznych oraz wiedzę spersonalizowaną znajdującą się w umysłach pracowników tłumaczy dwa różne podejścia do zarządzania wiedzą. Pierwsze podejście charakteryzuje przykładanie większej uwagi do kodyfikacji, drugie zaś - do personalizacji. Obydwa podejścia wymagają jednak wprowadzenia nowoczesnych technologii jako podstawy umożliwiającej ludziom wykorzystanie doświadczeń innych.

Dlaczego wybieramy zarządzanie wiedzą?

Ponieważ KM łączy bliskie nam dziedziny: techniki informacyjne (technologię) i zarządzanie kapitałem intelektualnym (zarządzanie partycypacyjne, kulturę organizacyjnę i motywację). Firmy (korporacje), potrzebują ludzi (specjalistów) do projektowania systemów zarządzania wiedzą. Organizacja, która pragnie efektywnie zarządzać wiedzą, musi dokonać zmian w takich obszarach, jak:

  • kultura organizacyjna i styl kierowania;
  • technologia;
  • struktura organizacyjna (preferowane są organizacje płaskie, tworzenie zespołów projektowych);
  • systemy motywacyjne;
  • strategia firmy.

Podsumowanie

Charakterystyczną cechą obecnych czasów jest gwałtowne przyśpieszenie procesów rozwoju. Następuje lawinowy przyrost wiedzy oraz globalizacja procesów dostępu do niej. Najbardziej rozwinięte kraje opierają swoje gospodarki na wciąż rosnącej zależności od wiedzy i informacji. Zarządzanie wiedzą coraz częściej postrzegane jest jako warunek prawidłowego i szybkiego rozwoju gospodarczego oraz społecznego. Nasycone rynki, zmienność produktów, coraz krótsze cykle życia produktu, powszechne kopiowanie sukcesów rynkowych czy wreszcie niedoskonałość dotychczasowych, tradycyjnych systemów zarządzania sprawiają, że źródeł sukcesów w realizacji celów przedsiębiorstw poszukuje się w ciągłym doskonaleniu, we wdrażaniu nowoczesnych systemów zarządzania, a w szczególności zarządzania wiedzą. Wysoka pozycja zarządzania wiedzą wynika z widocznego na każdym kroku wyścigu technologicznego o nowe produkty, metody wytwarzania i wyposażenie. Kadra kierownicza przedsiębiorstw powinna zdawać sobie dobrze sprawę z daleko idących przemian zachodzących w globalnej gospodarce światowej. Dotyczy to powstania globalnej konkurencji i rynku, wprowadzenia globalnych produktów i usług, wykorzystywania globalnego marketingu i dystrybucji.

Bibliografia

  • Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwach, praca zbiorowa pod red. W.M. Grudzewskiego i I. Hejduk, Difin, Warszawa 2004.
  • Przedsiębiorstwo przyszłości, praca zbiorowa pod red. W.M. Grudzewskiego i I. Hejduk, Difin, Warszawa 2000.
  • Przedsiębiorstwo przyszłości- wizja strategiczna, praca zbiorowa pod red. W.M. Grudzewskiego i I. Hejduk, Difin 2002.
  • W.M. Grudzewski, I. Hejduk, Przedsiębiorstwo wirtualne, Difin, Warszawa 2002.
  • M. Janiec, Wprowadzenie do Zarządzania wiedzą.
  • Knowledge Management. Neumann Management Review [w:] System informacji strategicznej, praca zbiorowa pod red. R. Borowieckiego i M. Romanowskiej, Warszawa 2001.
  • M. Strojny, Zarządzanie wiedzą. Wstęp do dyskusji, "Personel" 2001.
  • M. Strojny, Zarządzanie wiedzą - ogólny zarys koncepcji, "Przegląd organizacji" nr 2, 2000.
  • A. Tiwana, The knowledge management toolkit, Prentice Hall PTR, 2000.

INFORMACJE O AUTORACH

WIESŁAW GRUDZEWSKI
Autor ukończył studia inżynierskie na Wydziale Chemicznym Politechniki Wrocławskiej. Jest także absolwentem studiów ekonomicznych. Jest jedynym w Polsce profesorem nauk zarządzania. Przed laty stworzył pierwszy unikalny w Polsce Wydział Informatyki i Zarządzania na Politechnice Wrocławskiej. Jest honorowym przewodniczącym Komitetu Nauk Organizacji i Zarządzania PAN oraz członkiem-korespondentem PAN. Organizator Katedry Systemów Zarządzania, autor kilkuset publikacji, w tym kilkudziesięciu książek. Pierwszy w Polsce rozpoczął badania nad tworzeniem organizacji inteligentnej i zastosowań systemów zarządzania wiedzą. Visiting professor licznych zagranicznych uczelni.


IRENA K. HEJDUK
Autorka z wykształcenia jest ekonomistą-informatykiem. Od 1993 roku jest profesorem tytularnym. Aktualnie pełni funkcję kierownika Katedry Systemów Zarządzania w SGH. Opublikowała ponad 300 publikacji, w tym 35 książek. Publikacje i książki z ostatnich 10 lat poświęcone są teorii i praktyce organizacji inteligentnej, organizacjom wirtualnym, systemom zarządzania wiedzą. Była członkiem komitetu sterującego ds. budowy gospodarki opartej na wiedzy. Inicjatorka wielu przedsięwzięć z zakresu wykorzystania technologii multimedialnych w procesach dydaktycznych, programów międzynarodowych z zakresu wspomagania przedsiębiorczości i wielu innych.

 

Przypisy

1 Przedsiębiorstwo przyszłości, praca zbiorowa pod red. W.M. Grudzewskiego i I. Hejduk, Difin, Warszawa 2000, s. 53-54.

2 M. Janiec, Wprowadzenie do Zarządzania wiedzą.

3 M. Strojny, Zarządzanie wiedzą. Wstęp do dyskusji, "Personel" 2001.

4 P. Murray, A. Myers, The Facto abort Knowledge. Information strategy - special report, listopad 1997.

5 M. Strojny, Zarządzanie wiedzą - ogólny zarys koncepcji, "Przegląd organizacji", nr 2, 2000.

6 Tamże.