AAA

Interesariusze sądu zaangażowanego społecznie

Przemysław Banasik

Identyfikacja i analiza interesariuszy pojedynczego sądu nie była dotychczas w literaturze przedmiotem pogłębionych dociekań naukowych. Artykuł stanowi próbę wypełnienia powyższej luki. Wstępną identyfikację interesariuszy sądu według kryteriów: transakcji ekonomicznych, charakteru relacji, usytuowania względem organizacji oraz ryzyka zaprezentowano w książce „Zarządzanie wymiarem sprawiedliwości - w kierunku spójnego systemu i budowania wartości”1. W niniejszym opracowaniu przedstawiono główne założenia teorii interesariuszy, zaprezentowano definicje pojęcia interesariusza sądu, a także podjęto próbę udzielenia odpowiedzi na pytania: kim są interesariusze pojedynczego sądu, jakie są ich powiązania z sądem oraz jakie szanse i zagrożenia niosą dla sądu. Dokonano ponadto wstępnej analizy ich wpływu na tę organizację, a także stopnia zależności od organizacji. Znajomość interesariuszy, interesów przez nich reprezentowanych, sposobów artykulacji roszczeń oraz możliwości ich oddziaływania na sąd ma istotne znaczenie dla sprawnego nim zarządzania. Podstawowymi metodami badawczymi wykorzystanymi w artykule są: studia literaturowe oraz analiza empiryczna z wykorzystaniem dostępnych badań wtórnych.

Sąd zaangażowany społecznie - definicja

Sądy zajmują się imperatywną działalnością, polegającą na wymierzaniu kar bądź rozstrzyganiu konfliktów prawnych lub spraw niekonfliktowych w sferze konstytucyjnych wolności lub praw człowieka i obywatela w celu zabezpieczenia przestrzegania i realizowania obowiązujących norm prawnych2 oraz „sądzeniem”, tzn. rozstrzyganiem spraw na podstawie i przy pomocy tych norm. W wąskim ujęciu, ograniczającym się do działalności podstawowej sądu, jego kluczowymi interesariuszami są zatem interesanci, którzy poddają pod rozwagę sądu swoje indywidualne sprawy, a także pracownicy sądu: sędziowie, referendarze, asystenci oraz urzędnicy.

Sąd zaangażowany społecznie to sąd charakteryzujący się tym, że postępuje w sposób etyczny i zgodnie z przepisami prawa, a także dobrowolnie podejmuje na rzecz swoich interesariuszy długotrwałe działania, związane z ich oczekiwaniami co do zapewnienia satysfakcji z pracy i możliwości rozwoju. Ponadto podejmuje szereg działań integrujących środowisko lokalne, w którym funkcjonuje. Staje się partnerem, koordynatorem oraz inicjatorem różnych inicjatyw na rzecz społeczeństwa i własnych pracowników. Sąd zaangażowany społecznie podejmuje wysiłek ukierunkowany na zrozumienie i włączanie interesariuszy w działania i proces decyzyjny. O swoich działaniach jasno informuje wszystkie zainteresowane grupy, przez co staje się transparentny. Suma sądów zaangażowanych społecznie daje zaangażowany społecznie wymiar sprawiedliwości.

Definicja interesariusza, teoria interesariuszy

Pojęcie interesariuszy (stakeholders) zostało wprowadzone do teorii ekonomii przez I. Ansoffa oraz R. Stewarta już w latach 60. XX w., rozwinął je natomiast R.E. Freeman3, który wraz z D. Reedem wyróżnił dwa znaczenia słowa „interesariusz”. Wąska definicja obejmuje te grupy, które są niezbędne do przetrwania i osiągnięcia sukcesu przez przedsiębiorstwo. Natomiast zgodnie z szeroką definicją interesariusze to jednostki lub grupy, na które organizacja wpływa podczas dążenia do osiągnięcia swoich celów lub które wpływają na osiągniecie celów organizacji4. Ta szeroka definicja jest obecnie najczęściej przyjmowana5. Zagadnieniem interesariuszy zaczęto się zajmować, gdy stwierdzono, w jak dużym stopniu działalność organizacji oddziałuje na społeczeństwo. Interakcja pomiędzy interesariuszami może zarówno przynosić korzyści, jak i generować koszty, które ponoszone są przez drugą stronę. Tym samym pojęcie interesariusza stało się centralnym punktem rozważań w obszarze zarządzania przedsiębiorstwem.

Teoria interesariuszy podważa przyjętą i powszechnie uprzywilejowaną pozycję udziałowców - akcjonariuszy. Słowo „interesariusz”, zaproponowane przez prof. S. Kwiatkowskiego, jest odpowiednikiem angielskiego stakeholder wprowadzonego w 1963 r. przez Stanford Research Institute jako gra słów oparta na terminie stockholder - akcjonariusz. Interesariusz, pozostając w interakcji z podmiotem gospodarczym, wpływa na jego działania, a jednocześnie odczuwa skutki jego aktywności6. Z kolei R.E. Freeman opisał interesariusza jako każdą osobę lub grupę, która może wywierać wpływ na daną organizację, lub na którą ta organizacja wywiera wpływ7. Inaczej mówiąc, jest to każda grupa lub jednostka, która doznała krzywdy ze strony przedsiębiorstwa lub odniosła dzięki niemu korzyści albo której prawa mogą zostać przez nie naruszone lub powinny być szanowane przez przedsiębiorstwo8. M.B.E. Clarkson zaproponował, by interesariuszy określić mianem „nosicieli ryzyka”. Według niego dobrowolni interesariusze organizacji ponoszą jakiegoś rodzaju ryzyko, związane z tym, że zainwestowali w przedsiębiorstwo kapitał ludzki lub finansowy, coś wartościowego. Niedobrowolni interesariusze zaś podlegają jakiemuś ryzyku w efekcie działań firmy9. Clarkson twierdzi dalej, że przedsiębiorstwo, zdefiniowane jako system podstawowych grup interesariuszy, może przetrwać w długim okresie jedynie wtedy, kiedy jest zdolne tworzyć wartość dla wszystkich tych grup10. Na ten aspekt zwracają uwagę także współczesne definicje, w których podkreśla się, że interesariusze przedsiębiorstwa to osoby fizyczne i zrzeszone w sposób formalny grupy, które dobrowolnie, a czasem nieplanowo, przyczyniają się do tworzenia wartości jednostki i wpływają na możliwość realizacji przez nią poszczególnych działań, w konsekwencji czego są potencjalnymi beneficjentami lub podlegają różnym rodzajom ryzyka w wyniku działalności przedsiębiorstwa11. Według Ch.W.L. Hilla i G.R. Jonesa interesariuszami są natomiast różnorodne grupy osób lub pojedyncze osoby mające roszczenia wobec przedsiębiorstwa. W tak sformułowanej definicji zwrócono uwagę na ściślejszy związek interesariuszy z przedsiębiorstwem. Ch. Laszlo zaproponował z kolei definicję, według której jako pojedyncze osoby oraz grupy osób interesariusze mają swój umyślny lub nieumyślny wkład w możliwość wytwarzania majątku przez przedsiębiorstwo. Jako potencjalni beneficjenci są oni zainteresowani realizowanymi przez nie zadaniami i/lub ponoszą ryzyko tych działań12. Definicję interesariuszy zawęzili R.O. Mason i I.I. Mitroff, ograniczając ich rolę tylko do obszaru zarządzania projektami. Do kategorii tej zaliczyli podmioty wewnątrz i spoza projektu, mające uprawnione interesy co do projektu i jego wyniku13. P. Wachowiak zaproponował z kolei rozszerzenie tej definicji na przedsiębiorstwa - według niego interesariusze mogą być częścią przedsiębiorstwa bądź otoczenia, w którym ono działa14. Pojęcie interesariuszy zostało również zdefiniowane przez Komisję Europejską, według której są to osoby fizyczne, grupy społeczne lub instytucje mogące pośrednio lub bezpośrednio wpływać na projekt lub program albo podlegać temu wpływowi.

W tabeli 1. zaproponowano wybrane definicje interesariuszy w porządku chronologicznym.

Tabela 1. Definicje interesariuszy

Rok Autor Definicja
1963 Stanford Research Institute Grupy, bez których wsparcia przedsiębiorstwo nie może istnieć
1964 R.E. Freeman, D. Reed Podmioty, które mogą wpływać na osiąganie celów przedsiębiorstwa lub które ulegają jego wpływowi (ujęcie szersze), podmioty od których zależy przedsiębiorstwo w procesie ciągłego przetrwania (ujęcie węższe)
1983 R.E. Freeman, D. Reed Podmioty, które mogą wpływać na osiąganie celów przedsiębiorstwa lub które ulegają jego wpływowi (ujęcie szersze), podmioty od których zależy przedsiębiorstwo w procesie ciągłego przetrwania (ujęcie węższe)
1987 R.E.Freeman, D.R. Gilbert Podmioty mogące wpływać na przedsiębiorstwo lub będące pod jego wpływem
1988 W.M. Evan, R.E. Freeman Podmioty, które: mają udział w przedsiębiorstwie lub roszczenia wobec niego, odnoszą korzyści lub ponoszą straty oraz których prawa są przestrzegane lub łamane w działalności przedsiębiorstwa
1989 A.F. Alkhafaji Podmioty, przed którymi odpowiada przedsiębiorstwo
1991 C. Low Wszyscy ci, którzy są zainteresowani przetrwaniem przedsiębiorstwa
R.L. Miller, W.F. Lewis Ludzie, którzy mogą przedsiębiorstwu pomóc lub zaszkodzić
G. T. Savage, T. W. Nix, C. J. Whitehead, J.D. Blair Podmioty, które są zainteresowane działaniem przedsiębiorstwa i mają możliwość wpływania na nie
J.K. Thompson, S.J. Wartick, H.L. Smith Podmioty, które są w „związkach z przedsiębiorstwem”
1993 A.B. Carrol Jednostki lub grupy, z którymi przedsiębiorstwo współpracuje, które mają w nim udział lub są nim żywotnie zainteresowane, mogą one wpływać na przedsiębiorstwo lub są pod jego wpływem
1994 R.E. Feeman Uczestnicy wspólnego tworzenia wartości
A.C. Wicks, D.R. Gilbert, R.E. Freeman Podmioty, które nawiązują kontakty z przedsiębiorstwem, nadają mu znaczenie oraz je definiują
1995 M.M. Blair Wszystkie strony, które wnoszą coś do przedsięwzięcia i które w rezultacie ryzykują swoimi inwestycjami, wyspecjalizowanymi dla tego przedsięwzięcia
J. Näsi Podmioty współpracujące z przedsiębiorstwem i w ten sposób umożliwiające mu działanie
1998 W.C. Frederik Wszyscy członkowie społeczności, którzy mają udział/interes w tym, co robi przedsiębiorstwo
2000 K. Gibson Grupy lub jednostki, z którymi przedsiębiorstwo oddziałuje lub między którymi występują współzależności; każda jednostka lub grupa, która wpływa na działanie, decyzje, politykę albo cele przedsiębiorstwa lub która temu wpływowi podlega
2002 E.W. Orts, A. Strudler Podmioty biorące udział w przedsięwzięciu biznesowym, mające swoisty interes ekonomiczny w związku z ponoszonym ryzykiem

Źródło: P. Wachowiak, Wrażliwość społeczna przedsiębiorstwa. Analiza i pomiar, Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, s. 23, Warszawa 2013, na podstawie A.L. Friedman, S. Miles, Stakeholders. Theory and Practice, Oxford University Press, New York 2006, s. 4-8.

W literaturze przedmiotu15 proponowane są różne kryteria systematyki interesariuszy organizacji. Ich identyfikacji i systematyzacji można dokonać pod względem:

  • zobowiązań - osoby, wobec których organizacja ma lub w przyszłości może mieć zobowiązania prawne, finansowe czy operacyjne przewidziane w przepisach, kontraktach, strategiach czy kodeksach praktyki;
  • wpływu - osoby, które obecnie lub w przyszłości mogą wpływać - pozytywnie lub negatywnie - na zdolność organizacji do osiągnięcia jej celów; mogą to być osoby wywierające wpływ nieformalny, a także posiadające formalne uprawnienia w zakresie podejmowania decyzji;
  • bliskości - osoby, z którymi organizacja ma do czynienia najwięcej, w tym interesariusze wewnętrzni, podmioty, z którymi łączą organizację wieloletnie stosunki, podmioty, na których organizacja polega w zakresie swoich działań codziennych oraz mieszkańcy terenów sąsiadujących z zakładami produkcyjnymi;
  • zależności - osoby, które są w największym stopniu uzależnione od organizacji, np. pracownicy i ich rodziny, klienci, których bezpieczeństwo, źródło utrzymania, zdrowie czy dobrobyt zależą od produktów organizacji, czy też dostawcy, dla których jest ona głównym odbiorcą;
  • przedstawicielstwa - osoby, które na mocy uregulowań prawnych czy kultury/tradycji reprezentują inne osoby, np. liderzy społeczności lokalnych, przedstawiciele związków zawodowych, doradcy, reprezentanci organizacji członkowskich.

Z kolei ze względu na typy relacji między interesariuszami a przedsiębiorstwem można wyróżnić trzy grupy interesariuszy:

  • interesariuszy substanowiących - zalicza się do nich te podmioty, które współtworzą przedsiębiorstwo poprzez zaangażowanie swojego kapitału lub pracę. Są to akcjonariusze, właściciele, pracownicy, a więc takie podmioty, których relacje z przedsiębiorstwem mają charakter substanowiący; bez nich przedsiębiorstwo nie mogłoby istnieć;
  • interesariuszy kontraktowych - są to podmioty, które z przedsiębiorstwem są związane pewnymi formalnymi stosunkami, ich relacje są oparte na kontraktach; do tej grupy zalicza się: klientów, dostawców, konkurentów, sojuszników strategicznych;
  • interesariuszy kontekstowych - są to różnego rodzaju wspólnoty, np. lokalne, organizacje społeczne, rządowe, które oczekują od przedsiębiorstwa dbania o dobra wspólne, takie jak: środowisko, bezpieczeństwo, wolność, pokój; jeśli przedsiębiorstwa dbają o te dobra, ich działalność jest przez interesariuszy kontekstowych akceptowana, mają w ich otoczeniu pozytywny wizerunek16.

Ze względu na kryterium pochodzenia interesariuszy można wyróżnić dwie kategorie:

  • interesariuszy wewnętrznych - są to członkowie przedsiębiorstwa (kadra zarządzająca, pracownicy przedsiębiorstwa),
  • interesariuszy zewnętrznych - są to podmioty z bliższego i dalszego otoczenia przedsiębiorstwa (właściciele, inwestorzy, wierzyciele, klienci i dostawcy, społeczeństwo, organy rządowe i samorządowe, regulatorzy).

Na podstawie kryterium opartego na trzech atrybutach: władzy, czyli zdolności interesariusza do wpływania na organizację, legitymizacji, czyli prawnego, zwyczajowego lub moralnego uzasadnienia związków interesariusza z organizacją, oraz pilności - natarczywości, czyli szybkości reakcji wymaganej od kierownictwa w odpowiedzi na roszczenia i oczekiwania interesariusza, można wskazać następujące grupy:

  • interesariusze definitywni - dysponują wszystkimi trzema atrybutami, co sprawia, że grupa ta jest dla przedsiębiorstwa bardzo ważna,
  • interesariusze oczekujący - posiadają dwa atrybuty; w zależności od ich rodzaju wyróżnia się tu następujące kategorie:
    • interesariusze dominujący - mają władzę i legitymizację, co sprawia, że mogą zgłaszać roszczenia,
    • interesariusze niebezpieczni - mają władzę i pilność, co sprawia, że mogą stosować przemoc,
    • interesariusze zależni - mają legitymizację i pilność, co sprawia, że zaspokojenie ich roszczeń zależy od siły innych interesariuszy, którzy zadbają o ich interesy,
  • interesariusze utajeni - mają tylko jeden atrybut, co sprawia, że ich znaczenie dla przedsiębiorstwa jest niewielkie; w zależności od rodzaju posiadanego atrybutu wyróżnia się tu następujące kategorie:
    • interesariusze drzemiący - jedynym atrybutem jest dla nich władza, co sprawia, że grupa ta nie jest użyteczna,
    • interesariusze dyskretni - jedynym atrybutem jest dla nich legitymizacja, co sprawia, że przedsiębiorstwa mogą zdecydować o zaspokojeniu ich roszczeń na zasadzie dobrowolności lub w ramach działalności filantropijnej,
    • interesariusze żądający - jedynym atrybutem jest dla nich pilność, co sprawia, że są dla przedsiębiorstwa mało istotni, ale mogą być uciążliwi17.

Im więcej atrybutów posiada interesariusz, tym większy jest jego wpływ na działania przedsiębiorstwa. Co istotne, atrybuty te nie są przypisane interesariuszom na stałe - mogą oni zarówno nabyć je, jak i stracić któryś z nich. Ostatnio podkreśla się, że lista atrybutów interesariuszy się wydłuża i dochodzą do nich takie elementy, jak18:

  • dynamika powiązań pomiędzy interesariuszami,
  • siła i wpływowość poszczególnych grup interesu,
  • kompetencje interesariuszy,
  • reprezentowane przez nich wartości i przekonania.

Od czasu zaprezentowania definicji interesariusza przez R.E. Freemana powstał szereg innych opisów i charakterystyk omawianego pojęcia. Można je podzielić na dwie kategorie, w których interesariuszy rozważa się w szerokim lub wąskim kontekście19. Ujęcie szerokokontekstowe opiera się na sile, jaką potencjalny interesariusz posiada w zakresie oddziaływania na zdolność przedsiębiorstwa do osiągania celów. Siła taka może zostać wykorzystana w obu kierunkach: pozytywnym - jako wsparcie przedsiębiorstwa w dążeniu do określonego celu, oraz negatywnym - jako opór wobec działań organizacji, uniemożliwiający realizowanie zamierzonych działań. Definicje oparte na wąskim kontekście uwypuklają z kolei zasadność roszczeń potencjalnych interesariuszy.

W tradycyjnym podejściu interesariusze postrzegani są jako autonomiczne, niezależne od siebie podmioty. Rozwój internetu i technologii komunikacyjnych zmienia sposoby funkcjonowania jednostek i grup oraz powoduje, że łączą się one w sieci współzależności. Sieciom interesariuszy nadaje się różne nazwy. I tak autorzy raportu Responsible Competitiveness Corporate Responsibility Clusters In Action używają pojęcia „klastry społecznej odpowiedzialności” (corporate responsibility clusters) i definiują je jako sieci zależności, interakcji między biznesem, organizacjami pozarządowymi, sektorem publicznym i całym społeczeństwem obywatelskim20. D. Tapscott i D. Ticoll wprowadzają natomiast określenie „sieć interesariuszy” (stakeholders web, s-web), która składa się z powiązanych ze sobą jednostek i organizacji, na które przedsiębiorstwo ma bezpośredni lub pośredni wpływ i które „prześwietlają”21 i analizują działania organizacji, usiłując wpłynąć na jej zachowania.

Sieci interesariuszy to systemy pozbawione sztywnej hierarchii, samoorganizujące się, emergentne i adaptacyjne. Mogą być mało aktywne (małe, wolno działające) lub bardzo aktywne (duże, silne, mające wpływ na inne podmioty). Każde przedsiębiorstwo posiada własną sieć interesariuszy w zależności od swojej wielkości i różnorodności rynków, na których operuje. Na rysunku 1 przedstawiono przykładową sieć interesariuszy korporacji.

Rysunek 1. Sieć interesariuszy przykładowej korporacji

Źródło: J. Szumniak-Samolej, Odpowiedzialny biznes w gospodarce sieciowej, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2013, s. 35, na podstawie D. Tapscott, D. Ticoll, The naked Corporation, Free Press, New York 2003, s. 55.

Interesariusze sądu

Interesariusze sądu to podmioty, które z nim współpracują lub bezpośrednio/pośrednio wpływają na realizację jego celów w każdym obszarze jego funkcjonowania. W szerszym ujęciu są to podmioty będące w orbicie jego wpływów i mogące czerpać korzyści ze wzajemnej współpracy, natomiast w ujęciu wąskim obszar wzajemnego oddziaływania dotyczy podstawowej działalności sądu - wymierzania sprawiedliwości. Od niektórych interesariuszy, w zależności od ich siły oddziaływania, może zależeć kształt funkcjonowania sądu oraz ustawowy zakres realizowanych działań. Interesariusz jest także zainteresowany wynikami działalności sądu. Wysuwa wobec niego swoje żądania i posiada faktyczną lub potencjalną siłę ich egzekucji.

Skuteczne zaangażowanie interesariuszy sądu wymaga przede wszystkim dokonania ich identyfikacji oraz określenia strategicznych celów zaangażowania. Znajomość interesariuszy, interesów przez nich reprezentowanych, sposobów artykulacji roszczeń oraz możliwości ich oddziaływania na sąd ma istotne znaczenie dla sprawnego nim zarządzania. W celu skutecznego zaangażowania interesariuszy należy przede wszystkim:

  • sporządzić mapę interesariuszy,
  • określić stawki poszczególnych interesariuszy związane z dana sprawą (stawka - stake - wyraża stopień zaangażowania w sprawę),
  • ustalić możliwości i zagrożenia stwarzane przez poszczególne grupy interesariuszy,
  • określić, za co ponosi się odpowiedzialność wobec interesariuszy,
  • określić strategię najlepszego postępowania w sprawie22.

Analiza interesariuszy sądu

Analiza interesariuszy pojedynczego sądu, czy szerzej wymiaru sprawiedliwości, prowadzi do ich zidentyfikowania, rozważenia i zrozumienia natury ich interesów, zależności miedzy poszczególnymi ich grupami i jednostkami oraz określenia wagi danego interesariusza na podstawie opisanych trzech atrybutów determinujących: władzy (siły), legitymizacji i pilności (natarczywości) potrzeby reakcji. Narzędziem diagnostycznym pozwalającym wyznaczyć pozycję sądu (wymiaru sprawiedliwości) w relacjach z jego otoczeniem jest tzw. mapowanie interesariuszy, czyli stworzenie listy podmiotów pozostających w jakimkolwiek związku (bezpośrednim lub pośrednim) z sądem (wymiarem sprawiedliwości). W tabeli 2 przedstawiono wyniki mapowania interesariuszy pojedynczego sądu.

Tabela 2. Mapa interesariuszy pojedynczego sądu

Kategoria interesariuszy Podgrupy Kategoria interesariuszy Podgrupy
Pracownicy prezes sądu
dyrektor sądu

sędziowie
referendarze
asystenci
pracownicy administracyjni
związki zawodowe
podmioty przestrzeni wymiaru sprawiedliwości w ujęciu wąskim prokuratury rejonowe
prokuratury okręgowe
prokuratury regionalne
Prokuratura Krajowa
niefinansowe organy postępowania przygotowawczego
finansowe organy postępowania przygotowawczego
służba więzienna
Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury
Interesanci strony i uczestnicy postępowań sądowych
pełnomocnicy procesowi
pozostałe podmioty przestrzeni wymiaru sprawiedliwości w ujęciu szerokim adwokaci
radcowie prawni
notariusze
komornicy
syndycy
biegli
ławnicy
mediatorzy
okręgowe izby radców prawnych
okręgowe rady adwokackie
rady ławnicze
okręgowe izby notarialne
okręgowe izby syndyków
okręgowe izby komornicze
Sądy i trybunały sądy rejonowe
sądy okręgowe
sądy apelacyjne
Sąd Najwyższy
Trybunał Konstytucyjny
społeczności lokalne władze lokalne
organizacje dobroczynne
grupy środowiskowe
Prawodawca prawodawca międzynarodowy
prawodawca unijny
sejm i senat
minister sprawiedliwości (prokurator generalny)
pozostali ministrowie
prezes sądu
dyrektor sądu
organizacje pozarządowe i grupy nacisku organizacje pozarządowe (NGO)
Stowarzyszenie Sędziów Iusticia, Themis
Organy władzy wykonawczej minister sprawiedliwości (prokurator generalny)
minister spraw wewnętrznych i administracji
minister minansów
organy samorządu terytorialnego
dostawcy outsourcing ochrona, obsługa sprzątająca, podmioty realizujące centralny wydruk
Kręgi akademickie i naukowe ośrodki uniwersyteckie, badacze
studenci
obywatele  
Media radio i TV
prasa o zasięgu ogólnokrajowym i lokalnym
społeczeństwo  

Źródło: opracowanie własne.

Na rysunku 2 i 3 przedstawiono podział interesariuszy ze względu na kryterium pochodzenia. Do interesariuszy wewnętrznych sądu zaliczamy: prezesa, dyrektora, sędziów, referendarzy, asystentów, pracowników administracyjnych, związki zawodowe. Interesariuszami zewnętrznymi są: interesanci, obywatele, społeczności lokalne, społeczeństwo, sądy i trybunały, kręgi akademickie i naukowe, media, organy władzy wykonawczej, w szczególności minister sprawiedliwości (prokurator generalny) wraz z urzędem pomocniczym, prawodawca, podmioty przestrzeni wymiaru sprawiedliwości, organizacje pozarządowe i grupy nacisku oraz dostawcy i outsourcing.

Rysunek 2. Interesariusze wewnętrzni sądu

Źródło: opracowanie własne.

Rysunek 3. Interesariusze zewnętrzni sądu

Źródło: opracowanie własne.

Niezależnie od podziału interesariuszy na zewnętrznych i wewnętrznych istotna jest ich analiza z punktu widzenia bliskości wobec sądu. Na rysunku 4 przedstawiono interesariuszy z bliższego i dalszego otoczenia sądu. Interesariusze z bliższego otoczenia to podmioty, z którymi sąd ma do czynienia najwięcej - w tym interesariusze wewnętrzni, podmioty, na których sąd polega w zakresie swoich działań codziennych oraz mieszkańcy terenów z nim sąsiadujących. Współpraca z interesariuszami z dalszego otoczenia jest sporadyczna. Podział ten może (ale nie musi) mieć wpływ na siłę ich oddziaływania na sąd i odwrotnie. Przykładowo, prawodawca wywiera duży wpływ na funkcjonowanie sądu - jednorazowa zmiana prawa może spowodować jego likwidację lub zmianę reguł jego funkcjonowania. Pozostaje on jednak interesariuszem z dalszego otoczenia sądu.

Rysunek 4. Interesariusze sądu w bliższym i dalszym otoczeniu

Źródło: opracowanie własne.

Interesariuszy sądu można pogrupować w następujące kategorie (zob. tabela 8.):

  • podmioty, wobec których organizacja ma zobowiązania prawne, finansowe lub operacyjne,
  • podmioty pozostające pod wpływem działań organizacji,
  • podmioty z dużym prawdopodobieństwem wpływające na działanie organizacji.

Tabela 3. Podział interesariuszy sądu na podmioty, wobec których organizacja ma zobowiązania prawne, finansowe lub operacyjne, pozostające pod wpływem działań organizacji oraz z dużym prawdopodobieństwem wpływające na działanie organizacji

Podmioty, wobec których sąd ma zobowiązania prawne, finansowe lub operacyjne Podmioty pozostające pod wpływem działań sądu Podmioty z dużym prawdopodobieństwem wpływające na działanie sądu
interesanci, strony i uczestnicy postępowań sądowych
pełnomocnicy procesowi
interesanci, strony i uczestnicy postępowań sądowych
pełnomocnicy procesowi
interesanci
strony i uczestnicy postępowań sądowych
pełnomocnicy procesowi
minister sprawiedliwości (prokurator generalny), Minister Finansów   sejm i senat
minister sprawiedliwości (prokurator generalny) oraz pozostali ministrowie
prokuratury rejonowe
prokuratury okręgowe
prokuratury regionalne
Prokuratura Krajowa
niefinansowe organy postępowania przygotowawczego
finansowe organy postępowania przygotowawczego
służba więzienna
Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury
inne sądy
prokuratury rejonowe
prokuratury okręgowe
prokuratury regionalne
Prokuratura Krajowa
niefinansowe organy postępowania przygotowawczego
finansowe organy postępowania przygotowawczego
służba więzienna
Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury
inne sądy
prokuratury rejonowe
prokuratury okręgowe
prokuratury regionalne
Prokuratura Krajowa
niefinansowe organy postępowania przygotowawczego
finansowe organy postępowania przygotowawczego
służba więzienna
Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury
inne sądy w ramach struktury apelacyjnej i okręgu
    ośrodki uniwersyteckie badacze studenci
    radio i TV
prasa o zasięgu ogólnokrajowym i lokalnym
  obywatele, społeczności lokalne, społeczeństwo  
adwokaci
radcowie prawni
notariusze
komornicy
syndycy
adwokaci
radcowie prawni
notariusze
komornicy
syndycy
adwokaci
radcowie prawni
notariusze
komornicy
syndycy
    organizacje pozarządowe i grupy nacisku
  organizacje dobroczynne
grupy środowiskowe
 
    organy władzy wykonawczej
prezes sądu
dyrektor sądu
sędziowie
referendarze
asystenci
pracownicy administracyjny
prezes sądu
dyrektor sądu
sędziowie
referendarze
asystenci
pracownicy administracyjni
prezes sądu
dyrektor sądu
sędziowie
referendarze
asystenci
pracownicy administracyjni
związki zawodowe związki zawodowe związki zawodowe
dostawcy
outsourcing
   

Źródło: opracowanie własne.
Grupy interesariuszy o dużym wpływie na organizację wymiaru sprawiedliwości mogą działać dwojako:

  • niszczyć lub budować reputację organizacji,
  • zwiększać możliwości organizacji w zakresie uczenia się i innowacyjności lub je zmniejszać,
  • ograniczać lub zapewniać dostęp do środków finansowych,
  • wysyłać wczesne sygnały ostrzegawcze o wyłaniających się zagadnieniach i zagrożeniach lub odwracać uwagę kierownictwa i zabierać czas, który organizacja powinna poświęcić na swoją zasadniczą działalność.

Można do nich zaliczyć: sędziów, prawodawcę, organy władzy wykonawczej, media, związki zawodowe.

Z kolei interesariusze o dużej zależności to ci, którzy znajdują się w sytuacji:

  • bezpośredniej zależności finansowej,
  • pośredniej zależności finansowej,
  • zależności o charakterze niefinansowym.
  • Można do nich zaliczyć: pracowników oraz interesantów.

Rysunek 3. Interesariusze zewnętrzni sądu

Źródło: opracowanie własne.

Niezależnie od podziału interesariuszy na zewnętrznych i wewnętrznych istotna jest ich analiza z punktu widzenia bliskości wobec sądu. Na rysunku 4 przedstawiono interesariuszy z bliższego i dalszego otoczenia sądu. Interesariusze z bliższego otoczenia to podmioty, z którymi sąd ma do czynienia najwięcej - w tym interesariusze wewnętrzni, podmioty, na których sąd polega w zakresie swoich działań codziennych oraz mieszkańcy terenów z nim sąsiadujących. Współpraca z interesariuszami z dalszego otoczenia jest sporadyczna. Podział ten może (ale nie musi) mieć wpływ na siłę ich oddziaływania na sąd i odwrotnie. Przykładowo, prawodawca wywiera duży wpływ na funkcjonowanie sądu - jednorazowa zmiana prawa może spowodować jego likwidację lub zmianę reguł jego funkcjonowania. Pozostaje on jednak interesariuszem z dalszego otoczenia sądu.

Rysunek 4. Interesariusze sądu w bliższym i dalszym otoczeniu

Źródło: opracowanie własne.

Interesariuszy sądu można pogrupować w następujące kategorie (zob. tabela 3):

  • podmioty, wobec których organizacja ma zobowiązania prawne, finansowe lub operacyjne,
  • podmioty pozostające pod wpływem działań organizacji,
  • podmioty z dużym prawdopodobieństwem wpływające na działanie organizacji.

Tabela 4. Matryca wpływów i zależności interesariuszy

Zależność interesariuszy od sądu Wpływ interesariuszy na sąd
Niski Średni Wysoki
Wysoka interesanci asystenci
pracownicy administracyjni
%nbsp;
Średnia wydziały prawa ośrodków akademickich i ich studenci
badacze
społeczeństwo
obywatele
społeczności lokalne
referendarze
dyrektor sądu
sądy wyższej instancji
Trybunał Konstytucyjny
podmioty przestrzeni wymiaru sprawiedliwości w ujęciu wąskim i szerokim
dostawcy
sędziowie
związki zawodowe
prezes sądu
Niska pozostałe ośrodki akademickie i ich
studenci
organizacje pozarządowe prawodawca
organy władzy wykonawczej
media

Źródło: opracowanie własne.
Z tabeli 4 wynika, że interesanci są w dużym stopniu zależni od sądu, ale mają na niego niewielki wpływ, podczas gdy prawodawca, organy władzy wykonawczej i media mają duży wpływ na sąd, ale należą do interesariuszy, których zależność od organizacji jest niewielka. W tabeli 5 zaprezentowano przykład klasyfikacji interesariuszy pojedynczego sądu według kryteriów: transakcji ekonomicznych, charakteru relacji, usytuowania względem organizacji oraz ryzyka - dostosowanej do potrzeb pojedynczego sądu.

Tabela 5. Kryteria systematyki interesariuszy pojedynczego sądu w ramach jego ustawowych działań

Grupa interesariuszy Kryterium
Transakcje ekonomiczne Charakter relacji Usytuowanie względem organizacji/rodzaj związku Ryzyko
Rodzaj interesariuszy
inne sądy nierynkowi kontekstowi zewnętrzni (związek bezpośredni lub pośredni w zależności od usytuowania sądu w hierarchii) dobrowolni lub niedobrowolni
prezes sądu nierynkowi substanowiący wewnętrzni dobrowolni
dyrektor sądu rynkowi substanowiący wewnętrzni dobrowolni
orzecznicy i pracownicy sądu rynkowi substanowiący wewnętrzni dobrowolni
prokuratura nierynkowi kontekstowi zewnętrzni (związek pośredni) niedobrowolni
służba więzienna nierynkowi kontekstowi zewnętrzni (związek pośredni) niedobrowolni
Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury (KSSiP) nierynkowi kontekstowi zewnętrzni (związek pośredni) niedobrowolni
Ministerstwo Sprawiedliwości nierynkowi kontekstowi zewnętrzni (związek pośredni lub bezpośredni) niedobrowolni
instytucje państwa nierynkowi kontekstowi zewnętrzny (związek pośredni) niedobrowolni i dobrowolni
instytucje publiczne rynkowi kontekstowi zewnętrzny (związek pośredni) dobrowolni
korporacje prawnicze nierynkowi kontekstowi zewnętrzny (związek pośredni) dobrowolni
organizacje zawodowe nierynkowi kontekstowi wewnętrzni (związek pośredni lub bezpośredni) niedobrowolni i dobrowolni
organizacje pozarządowe (NGO) nierynkowi kontekstowi zewnętrzny (związek pośredni) niedobrowolni lub dobrowolni
interesanci rynkowi kontraktowi zewnętrzni (związek bezpośredni) dobrowolni
organizacje prywatne i publiczne rynkowi kontraktowi zewnętrzni (związek bezpośredni) dobrowolni
media nierynkowi kontekstowi zewnętrzni (związek pośredni) dobrowolni
społeczności lokalne nierynkowi kontekstowi zewnętrzni (związek pośredni) niedobrowolni
obywatele nierynkowi kontekstowi zewnętrzni (związek pośredni) niedobrowolni

Źródło: opracowanie własne na podstawie: K. Szczepańska, Związki podejścia do zarządzania jakością z teorią interesariuszy, „Prace Naukowe Uniwersytetu we Wrocławiu” 2015, nr 376.

Interesariusze substanowiący współtworzą sąd poprzez swoją pracę, wiedzę i kompetencje. Zaliczyć do nich można: prezesa i dyrektora sądu, orzeczników i pozostałych pracowników sądu. Interesariusze kontraktowi - do których należą interesanci oraz organizacje prywatne i publiczne - zawierają z sądami formalne umowy. Z kolei interesariusze kontekstowi pełnią fundamentalną rolę w kształtowaniu pozytywnego wizerunku lub troszczą się o dobro wspólne. Można do nich zaliczyć: inne sądy, prokuraturę, służbę więzienną, Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury, Ministerstwo Sprawiedliwości, korporacje prawnicze, dziennikarzy, społeczności lokalne, organizacje pozarządowe, organizacje zawodowe, instytucje państwa, instytucje publiczne oraz obywateli. Interesariusze rynkowi są to natomiast osoby (fizyczne lub prawne) zawierające z sądem kontrakty (umowy) - relacje między nimi są ujęte formalnie. Z kolei interesariuszami nierynkowymi są osoby lub grupy osób mogące zarówno wywierać wpływ na sądy, jak i pozostawać pod ich wpływem. Nie przeprowadzają oni z sądem transakcji, więc nie są niezbędni dla jego funkcjonowania, ale mają możliwość pośredniego oddziaływania. Interesariusze wewnętrzni kontrolują działalność sądu z tytułu zajmowanej w nim pozycji. Natomiast interesariusze zewnętrzni zainteresowani są działalnością sądu. Dobrowolni interesariusze ponoszą ryzyko związane z tym, że zainwestowali w organizację swój kapitał, a niedobrowolni interesariusze podlegają ryzyku w efekcie działań organizacji. Specyfika sądownictwa - organizacji publicznej - wyraża się dużą liczbą interesariuszy kontekstowych, charakteryzujących się różną siłą oddziaływania.

Istotnym podziałem, pozwalającym na określenie wagi danego interesariusza, jest identyfikacja na podstawie trzech atrybutów determinujących: władzy, legitymizacji oraz pilności - natarczywości (zob. tabela 6).

Tabela 6. Interesariusze sądu - definitywni, oczekujący, żądający

Interesariusze  
interesariusze definitywni prawodawca organy władzy wykonawczej związki zawodowe    
interesariusze oczekujący interesariusze dominujący prezes i dyrektor sądu sędziowie, referendarze, asystenci, urzędnicy podmioty przestrzeni sprawiedliwości media interesanci
interesariusze niebezpieczni          
interesariusze zależni stowarzyszenia sędziów organizacje pozarządowe społeczności lokalne    
interesariusze utajeni interesariusze drzemiący          
interesariusze dyskretni kręgi akademickie i naukowe społeczności lokalne społeczeństwo obywatele organizacje pozarządowe
interesariusze żądający          

Źródło: opracowanie własne.

Do interesariuszy definitywnych sądu zaliczyć można prawodawcę, związki zawodowe oraz organy władzy wykonawczej. Posiadają oni wszystkie trzy atrybuty, a ich żądania zaspokajane są w pierwszej kolejności. Interesariuszami oczekującymi - dominującymi - są w przypadku sądu: prezes i dyrektor, sędziowie, referendarze, asystenci, urzędnicy, interesanci, media oraz podmioty przestrzeni sprawiedliwości. Dzierżą atrybut siły i legitymizacji, mogą również wysuwać żądania. Z kolei do interesariuszy oczekujących - zależnych - zaliczyć można stowarzyszenia sędziów, organizacje pozarządowe oraz społeczności lokalne. Posiadają atrybut legitymizacji oraz natarczywości, jednak ze względu na brak atrybutu siły ich żądania są uzależnione od wstawiennictwa innych grup posiadających ten przymiot.

Organizacje pozarządowe oraz społeczności lokalne można również w pewnych sytuacjach zaliczyć do interesariuszy utajonych - dyskretnych. Należą do nich także obywatele, społeczeństwo oraz kręgi akademickie i naukowe. Atrybutem ich oddziaływania jest wyłącznie legitymizacja, przez co sąd zaspokaja ich potrzeby na zasadzie dobrowolności. Wśród zidentyfikowanych interesariuszy sądu nie odnotowano interesariuszy oczekujących - niebezpiecznych, utajonych drzemiących oraz żądających. Atrybutami oddziaływania interesariuszy oczekujących niebezpiecznych są siła oraz natarczywość działań. Z racji braku legitymizacji możliwe jest stosowanie przez nich przemocy i podejmowanie nielegalnych działań. Interesariusze utajeni drzemiący dzierżą atrybut siły, dzięki któremu mogą wymuszać swoje racje na sądzie, ale z różnych względów nie są tym zainteresowani (co nie oznacza, że nie będą w przyszłości). Interesariusze żądający kierują się natomiast wyłącznie natarczywością - bez pozostałych atrybutów są praktycznie pozbawieni możliwości dochodzenia swoich praw.

Podsumowanie

Sądy stają się na tyle świadomymi organizacjami, że dostrzegają konieczność wyjścia poza „ciasny gorset” organizacyjny skupiony na działalności podstawowej związanej z wymierzaniem sprawiedliwości na rzecz zaangażowania społecznego. Działaniu temu towarzyszyć powinny ułatwienia komunikacyjne mające na celu zmniejszenie dystansu i zapewnienie transparentności oraz przejrzystości w relacjach z interesariuszami. Sądy mogą odegrać aktywną rolę w szerzeniu wiedzy na temat własnego funkcjonowania (struktury, procesów obsługi) oraz wiedzy z zakresu prawa czy wartości społecznych opartych na równości i sprawiedliwości. Aktywne włączenie się sądu w działania z obszaru zaangażowania społecznego, m.in. poprzez edukację prawną pobudzającą i podnoszącą świadomość istotności problemów społeczności lokalnej, korzystnie wpływa na jego wizerunek i wzrost jego wartości, czyniąc go organizacją nowoczesną i otwartą23. Pierwszym etapem skutecznego angażowania interesariuszy jest identyfikacja, której dokonano w niniejszym artykule. Podjęcie dialogu z interesariuszami może przyczynić się do wzrostu zaufania do sądu, a wzrost ten może wpływać na dobrowolne przestrzeganie prawa i wykonywanie orzeczeń sądowych.

Bibliografia

  • Adamczyk J., Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw. Teoria i praktyka, PWE, Warszawa 2009.
  • Banasik P., Zarządzanie wymiarem sprawiedliwości - w kierunku spójnego systemu i budowania wartości, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2015.
  • Beauchamp T.L., Bowie N.E., Ethical Theory and Business, Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey 2001.
  • Clarkson M.B.E., A risk based model of stakeholder theory, Second Toronto Conference on Stakeholder Theory, conference proceedings, University of Toronto, Toronto 1994.
  • Clarkson M.B.E., A stakeholder framework for analyzing and evaluating corporate social performance, „Academy of Management Review” 1995, Vol. 20, No. 1, s. 92-117, http://dx.doi.org/10.5465/AMR.1995.9503271994.
  • Crane A., Matten D., Business Ethics. Managing Corporate Citizenship and sustainability in the Age of Globalization, Oxford University Press, New York 2007.
  • Dobiegała-Korona B., Transformacja wymiaru sprawiedliwości w kierunku organizacji otwartej, [w:] P. Banasik, R. Sobiecki (red.), Wymiar sprawiedliwości w dobie oczekiwań społecznych. Część 2. Zarządzanie i ekonomia, C.H. Beck, Warszawa 2016.
  • Frederick W.C., Davis K., Post J.E., Business and Society. Corporate Strategy, Public Policy, Ethics, McGraw-Hill Publishing Company, New York-Toronto 1988.
  • Freeman R.E., Strategic management. A Stakeholder Approach, Pitman, Boston 1984.
  • Friedman A.L., Miles S., Stakeholders. Theory and Practice, Oxford University Press, New York 2006.
  • Geryk M., Społeczna odpowiedzialność uczelni, Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Warszawa 2012, s. 44-45.
  • Jabłoński A., Modele zrównoważonego biznesu, Difin, Warszawa 2013.
  • Laszlo Ch., The Sustainable Company. How to Create Lasting Value through Social and Environmental Performance, Island Press, Washington-Cavelo-London 2005.
  • Lubiński K., Pojęcie wymiaru sprawiedliwości w świetle Konstytucji RP, [w:] J. Gudowski, K. Weitz (red.), Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci prof. Tadeusza Erecińskiego, t. 2, Warszawa 2011.
  • Mason R.O., Mitroff I.I., Callenging Strategic Planning Assumptions Theory. Cases and Techniques, Wiley, New York 1981.
  • Mitchell R.K., Agle B.R., Wood D.J., Toward a theory of stakeholder identification and silence: defining the principle of whom and what really counts, „Academy of Management Review” 1997, Vol. 22, No. 4, s. 853-886, http://dx.doi.org/10.5465/AMR.1997.9711022105.
  • Morawska S., Roszkowska P., Interesariusze w procesie upadłości przedsiębiorcy, „Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie” 2011, nr 2, s. 49-58.
  • Paliwoda-Matiolańska A., Odpowiedzialność społeczna w procesie zarządzania przedsiębiorstwem, C.H. Beck, Warszawa 2009.
  • Partridge K., From Words to Action. The Stakeholder Engagement Manual. Volume 1: the guide to practitioners' perspectives on stakeholder engagement, Stakeholder Research Associates Canada, UNEP, Account Ability, 2005.
  • Post J.E., Preston L.E., Sachs S., Redefining the Corporation. Stakeholder Management and Organizational Wealth, Stanford University Press, 2002.
  • Roszkowska P., Rewolucja w raportowaniu biznesowym. Interesariusze, konkurencyjność, społeczna odpowiedzialność, Difin, Warszawa 2011.
  • Szczepańska K., Związki podejścia do zarządzania jakością z teorią interesariuszy, „Prace Naukowe Uniwersytetu we Wrocławiu” 2015, nr 376.
  • Szumniak-Samolej J., Odpowiedzialny biznes w gospodarce sieciowej, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2013.
  • Tapscott D., Ticoll D., The Naked Corporation, Free Press, New York 2003.
  • Wachowiak P., Wrażliwość społeczna przedsiębiorstwa. Analiza i pomiar, Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Warszawa 2013.
  • Zadek S., Sabapathy J., Dossing H., Swift T., Responsible Competitiveness. Corporate Responsibility Clusters In Action, The Copenhagen Centre & Account Ability, 2003.
INFORMACJE O AUTORZE

Przemysław Banasik

Autor jest doktorem nauk ekonomicznych, adiunktem w Katedrze Przedsiębiorczości i Prawa Gospodarczego Wydziału Zarządzania i Ekonomii Politechniki Gdańskiej oraz prezesem Sądu Okręgowego w Gdańsku. W latach 2010-2013 pełnił funkcję prezesa Sądu Rejonowego w Wejherowie, a w latach 2009-2010 rzecznika prasowego Sądu Okręgowego w Gdańsku i sędziego sądu okręgowego. Jest autorem wielu publikacji z dziedziny prawa, zarządzania i ekonomii. W pracy naukowej podejmuje badania nad organizacją wymiaru sprawiedliwości oraz przedsiębiorczością w jej ujęciu prawnym i ekonomicznym.

 

Informacje o artykule

DOI: 10.15219/em64.1236

W wersji drukowanej czasopisma artykuł znajduje się na s. 22-33.

pdf pobierz artykuł w wersji PDF

pdf abstract in English

Cytowanie

Komentarze

Nie ma jeszcze komentarzy do tego artykułu.

dodaj komentarz dodaj komentarz

Przypisy

1 P. Banasik, Zarządzanie wymiarem sprawiedliwości - w kierunku spójnego systemu i budowania wartości, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2015.

2 K. Lubiński, Pojęcie wymiaru sprawiedliwości w świetle Konstytucji RP, [w:] J. Gudowski, K. Weitz (red.), Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci prof. Tadeusza Erecińskiego, t. 2, Warszawa 2011, s. 2856.

3 W.C. Frederick, K. Davis, J.E. Post, Business and Society. Corporate Strategy, Public Policy, Ethics, McGraw-Hill Publishing Company, New York-Toronto 1988, s. 78.

4 T.L. Beauchamp, N.E. Bowie, Ethical Theory and Business, Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey 2001, s. 59.

5 J. Szumniak-Samolej, Odpowiedzialny biznes w gospodarce sieciowej, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2013, s. 25.

6 P. Roszkowska, Rewolucja w raportowaniu biznesowym. Interesariusze, konkurencyjność, społeczna odpowiedzialność, Difin, Warszawa 2011, s. 51-53.

7 R.E. Freeman, Strategic management. A Stakeholder Approach, Pitman, Boston 1984, s. 46.

8 A. Crane, D. Matten, Business Ethics. Managing Corporate Citizenship and sustainability in the Age of Globalization, Oxford University Press, New York 2007, s. 57-58.

9 M.B.E. Clarkson, A risk based model of stakeholder theory, Second Toronto Conference on Stakeholder Theory, conference proceedings, University of Toronto, Toronto 1994.

10 M.B.E. Clarkson, A stakeholder framework for analyzing and evaluating corporate social performance, „Academy of Management Review” 1995, Vol. 20, No. 1, s. 92-117, dx.doi.org/10.5465/....

11 J.E. Post, L.E. Preston, S. Sachs, Redefining the Corporation. Stakeholder Management and Organizational Wealth, Stanford University Press, 2002, s. 22-31.

12 Ch. Laszlo, The Sustainable Company. How to Create Lasting Value through Social and Environmental Performance, Island Press, Washington - Cavelo - London 2005, s. 117.

13 R.O. Mason, I.I. Mitroff, Callenging Strategic Planning Assumptions Theory. Cases and Techniques, Wiley, New York 1981.

14 P. Wachowiak, Wrażliwość społeczna przedsiębiorstwa. Analiza i pomiar, Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Warszawa 2013, s. 44.

15 A. Jabłoński, Modele zrównoważonego biznesu, Difin, Warszawa 2013, s. 191; A. Paliwoda-Matiolańska, Odpowiedzialność społeczna w procesie zarządzania przedsiębiorstwem, C.H. Beck, Warszawa 2009, s. 59; S. Morawska, P. Roszkowska, Interesariusze w procesie upadłości przedsiębiorcy, „Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie” 2011, nr 2, s. 49-58; P. Roszkowska, Rewolucja w raportowaniu biznesowym..., dz.cyt., s. 54.

16 A. Paliwoda-Matiolańska, Odpowiedzialność..., dz.cyt., s. 59.

17 J. Adamczyk, Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw. Teoria i praktyka, PWE, Warszawa 2009, s. 85-86.

18 K. Partridge, From Words to Action. The Stakeholder Engagement Manual. Volume 1: the guide to practitioners' perspectives on stakeholder engagement, Stakeholder Research Associates Canada, UNEP, Account Ability, 2005, s. 21.

19 R.K. Mitchell, B.R. Agle, D.J. Wood, Toward a theory of stakeholder identification and silence: defining the principle of whom and what really counts, „Academy of Management Review” 1997, Vol. 22, No. 4, s. 853-886, dx.doi.org/10.5465/....

20 S. Zadek, J. Sabapathy, H. Dossing, T. Swift, Responsible Competitiveness. Corporate Responsibility Clusters In Action, The Copenhagen Centre & Account Ability, 2003, s. 2.

21 D. Tapscott, D. Ticoll, The Naked Corporation, Free Press, New York 2003, s. 55.

22 M. Geryk, Społeczna odpowiedzialność uczelni, Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Warszawa 2012, s. 44-45.

23 B. Dobiegała-Korona, Transformacja wymiaru sprawiedliwości w kierunku organizacji otwartej, [w:] P. Banasik, R. Sobiecki (red.), Wymiar sprawiedliwości w dobie oczekiwań społecznych. Część 2. Zarządzanie i ekonomia, C.H. Beck, Warszawa 2016.